نتيجه آنكه تمام فرضيه‌هاى ده گانه‌اى كه در باب « پيدايش تشيع » مطرح شده است ، بىاساس و دور از واقعيت است و اگر طرح چنين فرضيّاتى ناشى از عناد و تعصب نباشد ، به ناآگاهى يا اطلاعات اندك از تاريخ اسلام و به‌ويژه حوادث و جزئيات دوران رسالت ، دوران خلفا و سده‌هاى نخستين باز مىگردد . تحقيق در تاريخ نشان مىدهد كه نه فرضيّهء ابن سبا ، نه حس انتقام‌جويى ايرانيان ، نه موضوع مصاهرت ، نه مسائل قومى و قبيله‌اى و نه هيچ كدام از ديدگاه‌هاى ديگر حظّى از واقعيت ندارند . پرسش 1 . با مطالعهء كتاب بحوث فى الملل و النحل ( ج 6 ، ص 97 - 147 ) ديدگاه‌هاى مختلف مستشرقان را بيان و نقد نماييد . 2 . تحليل خود را از ابراز اين‌گونه نظريات بيان كرده ، خصومت اصلى آنها را تبيين كنيد . 3 . با مطالعهء كتاب عبد اللّه بن سبا نوشتهء علامه عسگرى ، نظر خود را دربارهء فرضيه ايشان بيان كنيد . 4 . رسول جعفريان در كتاب تاريخ تشيع در ايران ، تشيّع ايران را متأثر از تشيع عراق مىداند . با مطالعهء اين كتاب ، ديدگاه‌هاى رايج در باب رابطه تشيع و ايرانيان را بررسى كنيد . 5 . با مطالعهء كتاب التشيع بين مفهوم الائمة و المفهوم الفارسى ، خطاهاى آن را نشان دهيد . براى مطالعه بيشتر 1 . آيت اللّه جعفر سبحانى ، الشيعة فى موكب التاريخ ، دارالاضواء ، بيروت ، ص 47 - 105 ( نقد هفت فرضيه ) . 2 . دكتر عبد اللّه فيّاض ، تاريخ الاماميّة ، با مقدمهء شهيد صدر ، بيروت ، ص 35 - 71 . 3 . علامه طباطبايى ، شيعه ، توضيحات على احمدى و خسروشاهى ، ص 230 - 292 .