درس سوم كيسانيه بعد از شهادت امام حسين ( ع ) ، كوفيانى كه از عملكرد خود پشيمان بودند ، نهضت توابين را به راه انداخته ، به سوى شام رهسپار شدند . در اين ميان مختار بن ابى عبيدهء ثقفى با آنان مخالفت كرد و خود نهضتى بر ضدّ قاتلان امام حسين به راه انداخت . او خود را نماينده محمد بن حنفيه خواند و در نامه‌هايش به محمد بن حنفيه از وى با عنوان مهدى ياد مىكرد . « 1 » برخى از نويسندگان اين موضوع را رد كرده ، آن را تهمتى بيش نمىدانند . « 2 » مختار در سال 67 هجرى كشته شد ، ولى امامت و مهدويت محمد بن حنفيّه از بين نرفت و بعد از رحلت ابن حنفيه در سال 81 هجرى عده‌اى از پيروان و ياران مختار معتقد به غيبت محمد بن حنفيه گشته و گفتند : « او نمرده و نخواهد مرد و در كوه رضوى پنهان گشته و همان مهدى موعود و امام منتظرى است كه عدالت را به زمين باز خواهد گرداند » . « 3 » كتب ملل و نحل در تعريف كيسانيه هم داستان نبوده و آنان را به فرق متعدد - حدود يازده فرقه - تقسيم كرده‌اند . « 4 » نقطهء مركزى فكر تمامى گروه‌هاى كيسانيّه را مىتوان امامت محمد بن حنفيه بعد از حسنين ( ع ) دانست . نوبختى ، ناشى اكبر ، ابو الحسن اشعرى ، اشعرى قمى ، بغدادى ، شيخ طوسى و اسفراينى ، كيسانيه را منادى امامت محمد بن حنفيه اعلام كرده و كربيّه - يكى از فرق كيسانيه - را منادى مهدويت ابن حنفيّه دانسته‌اند . « 5 » ولى

--> ( 1 ) . تاريخ طبرى ، ج 4 ، ص 533 و 434 ؛ انساب الاشراف ، ج 6 ، ص 385 و 386 ؛ بحار الانوار ، ج 45 ، ص 366 . ( 2 ) . ماهيت قيام مختار ، ص 119 - 130 . ( 3 ) . فرق الشيعة ، ص 23 . ( 4 ) . اشعرى ، مقالات الاسلاميين ، ص 18 - 23 . ( 5 ) . فرق الشيعة ، ص 23 و 26 و 27 ؛ مسائل الامامة ، ص 24 ؛ مقالات الاسلاميين ، ص 19 ؛ المقالات و الفرق ، ص 21 ؛ الفرق بين الفرق ، ص 26 ؛ التبصير فى الدين ، ص 30 ؛ الغيبة ، ص 15 .