2 . علل اجتماعى جهل و ناآگاهى مردم و به عبارت ديگر كم ظرفيتى آنان نيز يكى ديگر از علل غلوّ است كه در روايات شيعه به آن اشاره شده است . امام رضا ( ع ) در اين‌باره ضمن اشاره به كرامات حضرت على ( ع ) در مناقب و فضائل آن حضرت ( ع ) كه قابل مقايسه با ديگران نبوده مىفرمايد : « غاليان اين نكته را كه اين كرامات از سوى خداوند به حضرت على ( ع ) داده شد ، در نيافتند و با مشاهدهء كرامات حضرت ( ع ) ، او را از حد بشرى بالاتر بردند و او را بزرگ‌تر از آن دانستند كه خود مربوب و مخلوق باشد . » « 1 » بررسى جامعهء كوفه و نيز شهرهايى همانند مدائن كه بستر غلوّ بود ، مىتواند ما را با گوشه‌اى از علل اجتماعى غلوّ آشنا سازد . اهل نظر بودن اين جوامع ، آشنا بودن كوفيان با تعاليم حكما و نيز آگاهى آنان از گرايش‌هاى مختلف مىتوانست در گرايش غلوّآميز آنان مؤثر باشد . « 2 » چنان‌كه برخى ضعف عنصر قبيله‌اى در بافت اجتماعى كوفه و حضور قبايل يمنى در اين شهر را از ديگر علل اجتماعى غلوّ برشمرده‌اند . « 3 » برخى نيز حضور پرتعداد عناصر ايرانى در اين جامعه را از علل رشد غلوّ در كوفه دانسته‌اند ؛ به‌ويژه باتوجه به آنكه ايرانيان از قديم به غلوّ دربارهء پادشاهان خود متهم بودند . « 4 » نيز برخى گفته‌اند : « احساس تقصير و تفريط كوفيان در يارى رساندن به اهل بيت ( ع ) و به‌ويژه امام حسين ( ع ) آنها را واداشت تا پس از شهادت آن حضرت ( ع ) براى جبران اشتباه خود راه افراط را پيموده ، به غلوّ بگرايند . » « 5 » شبيه اين علّت ، ظلم و فشار بىحد و حصر امويان به اهل بيت ( ع ) است كه در دوستان اهل بيت ( ع ) نتيجهء معكوسى داشت و با آشكار شدن آثار ضعف در بنى اميه يك مرتبه مانند فنرى آزاد

--> ( 1 ) . همان ، ص 276 ، ح 20 . ( 2 ) . شرح نهج البلاغة ، ج 7 ، ص 51 . ( 3 ) . نشأة الفكر الفلسفى فى الاسلام ، ج 2 ، ص 68 و 69 ؛ تاريخ الامامية ، ص 87 - 89 . ( 4 ) . تاريخ الامامية ، ص 88 . ( 5 ) . الصلة بين التصوف و التشيع ، ص 126 .