صحابى و تابعى ، اختراع مكان‌ها ، جعل جنگ‌ها ، خلق ايّامى ناشناخته و درج آنها در ايام العرب اشاره مىكند . « 1 » علّامه عسكرى معتقد است كه شخصيت ساختگى ابن سبا بعدها از سوى ملل و نحل‌نويسان مورد توجه قرار گرفته و آنها پس از وارد ساختن او به ميان كتب خود ، به يكباره نقطه عطفى دربارهء عقايد او پديد آورده‌اند و عقايدى همچون الوهيت حضرت على ( ع ) و حلول و تناسخ را به او مستند ساختند و او را مؤسس فرقه‌اى به نام « سبائيّه » به حساب آوردند . « 2 » عسكرى براى حل مشكل روايات ابن سبا در كتب شيعه ، پس از ريشه‌يابى به اين نتيجه مىرسد كه منبع اصلى همهء اين روايات ، رجال كشى است كه باتوجه به نقل فراوان كشى از افراد ضعيف و امكان اخذ او از كتب ملل و نحل ، در سند اين روايات خدشه وارد مىكند و بالاخره از راه عدم ذكر اين روايات در منابع معتبر شيعى همچون كتب اربعه ، ساختگى بودن اين روايات را مطرح مىسازد . « 3 » زطها كلمهء زط معرّب جت فارسى است كه به قومى از كولىهاى هندى گفته مىشود . چنين گفته شده است كه بهرام گور پادشاه ساسانى تعداد دوازده هزار نفر از اين قوم را به منظور نوازندگى به ايران آورد . « 4 » در منابع اسلامى براى اولين بار نام اين گروه پس از جنگ جمل آورده شده است كه به احتمال زياد پس از فتح ايران توسط مسلمانان به شهرهاى مرزى مسلمانان مانند كوفه و بصره كوچيده‌اند . در كتب روايى شيعى همچون كتب كشى ، كلينى و شيخ صدوق رواياتى به اين مضمون نقل شده كه پس از پايان جنگ بصره ، هفتاد نفر از زطها به نزد حضرت على ( ع ) آمده ، بر او سلام كردند . حضرت ( ع ) به زبان آنها جواب داد و با آنها گفت‌وگو كرد . آن‌گاه آنان ادعاى الوهيت امام ( ع ) را مطرح كردند . امام ( ع ) به شدت در مقابل آنان ايستاد و چون نتوانست توبه‌شان دهد ،

--> ( 1 ) . همان و نيز مراجعه شود به كتاب ديگر ايشان با عنوان مأة و خمسون صحابى مختلق كه با عنوان يك‌صد و پنجاه صحابى ساختگى ترجمه شده است . ( 2 ) . عبد اللّه بن سبا ، ج 2 ، ص 215 - 255 . ( 3 ) . همان ، ص 167 - 215 . ( 4 ) . لغتنامهء دهخدا ، ج 9 ، ص 12861 .