اما واقعيت تاريخى يعنى رشد بيشتر گروه‌هاى غالى در بستر محافل شيعى و نيز منتسب ساختن خود به شيعه ، سبب شده است تا دانشمندان سنّى و شيعه در هنگام تعريف غلوّ به آن توجه داشته باشند . به‌عنوان مثال در حالى كه شهرستانى غاليان را كسانى معرفى مىكند كه درباره امامان خود از اندازه فراتر رفتند ، به مصداقيت اين تعريف براى شيعيان غالى در ميان گروه‌هاى اسلامى اشاره مىكند . « 1 » شيخ مفيد از دانشمندان بزرگ شيعه نيز اين‌چنين به تعريف غاليان مىپردازد : « غاليان كه از تظاهركنندگان به اسلام هستند ، كسانىاند كه به امير مؤمنان ( ع ) و امامان ديگر از نسل آن حضرت نسبت خدايى دادند و آنان را به چنان فضيلتى در دين و دنيا ستودند كه در آن از اندازه بيرون رفتند » . « 2 » از آنجا كه بحث ما نيز دربارهء غلوّ در شيعه است ، تعريف اخير را به عنوان بخشى از تعريف مورد قبول پذيرفته ، مبناى بحث خود قرار مىدهيم . انواع غلوّ با مراجعه به كتب مختلفى كه به بحث پيرامون غلوّ پرداخته‌اند ، به تقسيم‌بندىهاى مختلفى دربارهء غلوّ برمىخوريم . به‌عنوان مثال برخى غلوّ را به دو بخش غلوّ در دوستى ( الغلوّ فى الحبّ ) و غلوّ در عقيده ( الغلوّ فى العقيدة ) تقسيم كرده‌اند . « 3 » برخى ديگر غلوّ را در دو قسمت غلوّ اعتقادى و غلوّ عملى بررسيده‌اند . « 4 » در يك تقسيم‌بندى ، غاليان به دو قسمت غاليان ملحد و غاليان مفوّضه تقسيم شده‌اند كه از گروه اوّل با عنوان « غلات برون گروهى » و از گروه دوم با عنوان « غلات درون گروهى » ياد مىشود . گروه اول كسانى بودند كه ائمه ( ع ) و پيشوايان خود را در عرض خداوند قرار داده ، براى آنان صفت الوهيت را قائل مىشدند . از آنجا كه اين گروه مطرود جامعهء شيعى بودند و از سوى

--> ( 1 ) . الملل و النحل ، ج 1 ، ص 288 و 289 . تعريف شهرستانى چنين است : « الغالية هم الذين غلوا فى حق ائمتهم حتى اخرجوهم من حدود الخلقية و حكموا فيهم به احكام الالهية » . ( 2 ) . تصحيح اعتقادات الامامية ، ص 131 . ( 3 ) . نشأة الفكر الفلسفى فى الاسلام ، ج 2 ، ص 67 . ( 4 ) . مشكلة الغلوّ فى الدين فى العصر الحاضر ، ج 1 ، ص 23 - 25 .