ظلمت مضمحل مىشود و مؤيّد اين مطلب تعبير « و نسلخ منه النّهار فاذا هم مظلمون » [ 1 ] خواهد بود ، فتأمّل . [ 2 ] و بنا بر اين وجه جهت تقديم ايلاج ليل در نهار بر عكس آن تقدّم آن ايلاج بر اين ايلاج است در خارج ، چون خلقت زمين و آسمان كه شد روز بود و اوّل ايلاج ليل در نهار شد بعد ايلاج نهار در ليل واقع شد و ايلاج را به صيغهء مضارع ذكر فرموده است به جهت افادهء استمرار چو ايلاج هر يك در ديگرى هميشگى است مادامى كه فلك موجود باشد ، چو سكون در فلك و فلكى روا نباشد ، چنانچه در محلّش مبرهن شده است . تأويل آن كه نهار وجود است و ليل ماهيّت است و در هر موجودى از ممكنات اين هر دو در يكديگر ايلاج شده است ، ايلاج ماهيّت در وجود فناى او است در وجود و محاق شدن او است و ايلاج وجود در ماهيّت تسترّ او است به لباس تعيّن ماهيّت . و تخرج الحىّ من الميّت و تخرج الميّت من الحىّ . [ 3 ] يعنى : بيرون مىكنى مؤمن را از كافر و كافر را از مؤمن و عالم را از جاهل و جاهل را از عالم و نفس را كه حىّ بالذّات است از بدن كه ميّت بالذّات است بنا بر جسمانيّة الحدوث بودن نفس [ 4 ] و بدن را كه ميّت بالذّات بود ، از حىّ بالذّات كه نفس است ، چو بدن از تنزّلات نفس است مثل براى كه در سر كوهها در هواى صاف پيدا

--> [ 1 ] يس - 37 : ما روز را از آن برمىگيريم ، ناگهان تاريكى آنها را فرا مىگيرد . [ 2 ] اين عبارت ، چنان كه در قبل نيز اشاره شد ، در مواردى به كار برده مىشود كه مطلب دقّت بيشترى مىطلبد و لذا امر به توقّف و تأمّل نموده و در حقيقت از شخص جوينده مىخواهد زود نگذرد و جهت درك مطلب بيشتر فكر كند و دقّت نمايد . [ 3 ] قسمتى از آيهء 27 سورهء آل عمران است كه در فراز قبل قسمتى و در فراز بعد قسمت ديگر آيه آمده است كه مانند آيهء قبل ، امام عليه السلام اقتباس نموده و در ضمن نيايش خود آورده است : موجود زنده را از مرده خارج مىكنى و موجود مرده را از زنده . [ 4 ] بر اساس نظريهء صدر المتألّهين و اتباعش ، جنين در رحم مادر وقتى كه آمادگى پذيرش روح را پيدا كرد ، روح در مرحله‌اى از آن مىجوشد همانند شكر در نيشكر كه به تدريج در آن پيدا مىشود . در حكمت متعاليه ثابت كرده است كه حدوث روح ، جسمانى ولى بقاى آن پس از بوار بدن روحانى است و با جسمى غير مادى و غير سجّينى محشور مىگردد .