از حضيض ذلّت به اوج عزّت رساند و حقيقت مطلوبيّت و محبوبيّت حق از براى انسان وقتى رخ دهد كه هر رفتار و كردار و گفتارى كه از انسان صادر شود ، للّه باشد نه از براى دنيا و نه از براى بهشت و نه از براى خوف از جهنّم بلكه نه از براى حصول قرب به حق چو در تمام اين‌ها خود خواهى و خود پرستى است حتّى در صورت اخير ، به جهت آنكه چون فراق عذاب اليم است از براى محب و قرب و وصال از الذّ لذايذ است پس كارى كه به جهت قرب و وصول به محبوب مىشود ، حقيقتا از براى خود و خيرخواهى خود كرده چو خواستى به لذّت وصال برسى پس طالب و عاشق خودى ، پس عابد حقيقى و محبّ مردانه آن است كه خودى خود را از بين برده باشد و چشم از وجه محبوب به هيچ طرف نگرداند و اگر محبوب هم او را ذرّه ذرّه كند و شكنجه و عذاب دهد چرا نگويد بلكه عدم اين‌ها را از او هم نخواهد و الاّ خودخواه خواهد بود نه خدا خواه . لذا مىفرمود تاج العابدين و قدوة السالكين امير المؤمنين عليه السلام : « ما عبدتك شوقا إلى جنّتك و لا خوفا من النّار بل وجدتك اهلا لها » [ 1 ] و در خبر ديگر عبادت سه قسم است : عبادت عبيد كه از ترس است ، عبادت اجير كه براى اجرت است و عبادت احرار ، للّه است [ 2 ] و بالجمله خود بينى بلكه مطلق غير حق بينى كه عبارت از شرك خفى است هيچ انسانى خالى از او نيست الاّ به رياضات و مجاهدات و مساعدت توفيق حق و الاّ چون چربى كثيفى است كه نفوذ در عمل انسان كند چنانچه انسان ابدا ملتفت نشود كما قال عليه السلام : « دبيب الشّرك على امّتى ادقّ من دبيب السّوداء على الصّخرة الصّماء في اللّيلة الظّلماء » [ 3 ] كنايه از آنكه احساس آن در غايت

--> [ 1 ] در متون موجود ، عبارت مأثوره از امير المؤمنين عليه السلام به گونه‌اى است كه در صفحهء قبل نقل شد ، شايد مؤلّف قدس سره نقل به مضمون فرموده و يا در جايى با عبارت فوق نقل شده است كه اينجانب نديده‌ام . [ 2 ] نهج البلاغه ، كلمات قصار ، حكمت 237 : « ان قوما عبدوا الله رغبة فتلك عبادة التجار ، و ان قوما عبدوا الله رهبة فتلك عبادة العبيد و ان قوما عبدوا الله شكرا فتلك عبادة الاحرار » يعنى : همانا گروهى خدا را به انگيزهء پاداش مىپرستند اين عبادت تجارت پيشگان است ، و گروهى او را از ترس ( دوزخ ) مىپرستند ، اين عبادت ، عبادت و بندگى بردگان است و گروهى او را به خاطر سپاسگزارى مىپرستند . اين عبادت آزادگان است . [ 3 ] تفسير الميزان ( متن عربى ) ذيل آيه : « قل ان كنتم تحبّون اللّه فاتّبعونى » با تفاوت عبارت و جهان بينى