معاش و معاد و از بهترين خلعتهاى صلاح تا كه مفاسد نفس از قبيل كسل و فشل و خمول و غيرها باعث تقاعد من نشود ، از رفتن به آن طرقى كه بينايى آنها را خواستم زيرا كه بينايى بىاثر و علم بىعمل خيرى در او نه ، بلكه موجب حسرت و شدّت عقوبت بر مخالفت گردد . و اغرس اللّهمّ لعظمتك في شرب جنانى ينابيع الخشوع ، عطف است بر سابق ، غرس به معنى كاشتن درخت است در زمين و در اين جا اين معنى مناسب نيست پس دور نيست كه اغرس مشتق جعلى باشد از غرس كه اسم چشمه است مثل استحجر از حجر و فى الحديث « غرس من عيون الجنة » و در بعضى نسخه‌ها نقل شده است بدل اغرس ، اغرز ، به تقديم زاء معجمه به معنى طلب كثرت ، لعظمتك متعلّق است به اغرس يا به خشوع ، و عظم به معنى بزرگى ، شرب به كسر شين مورد و مجراى آب است . جنان به كسر جيم به معنى قلب است ، ينابيع جمع ينبوع به معنى چشمه است ، خشوع به معنى فروتنى است و عجز و لابه و فرق بين او و خضوع آن كه خشوع فروتنى در صورت است « وَ خَشَعَتِ الاصْواتُ للرَّحْمنِ » [ 1 ] و خضوع فروتنى در بدن است به حسب مرتبهء ظاهرى . مرتبهء باطنى در قلب است كه ظاهرى اثر اوست و اگر ظاهرى پيدا شود ، بدون باطنى نفاق باشد [ 2 ] چو ظاهرى اختيارى است و باطنى قهرى لهذا مطلوب ، آن امر باطنى گردد و خشوع باطنى هم مراتبى دارد و اعلاى آن اگر حاصل شد ، تمام مراتب حاصل خواهد بود و دور نيست كه جمعيّة ينابيع به اعتبار مراتب باشد و طلب همهء مراتب عين طلب مرتبهء عليا است و مرتبهء علياى خشوع جنانى كه عرش الرحمن على العرش استوى في حديث القدسى : « لا يسعنى ارضى و لا سمائى بل يسعنى قلب عبدى المؤمن » [ 3 ] است . فناء عرش در

--> [ 1 ] طه - 108 : و همهء صداها در برابر ( عظمت ) خداوند رحمن خاضع مىگردد . [ 2 ] پيامبر صلى اللّه عليه و آله مىفرمايد : « من خالفت سريرته علانيته فهو منافق كائنا من كان » هر كه ظاهر و باطنش ناهمسان باشد ، منافق است ، هر كه باشد ( بحار الانوار ، 72 - 207 ) . [ 3 ] آسمان و زمين گنجايش مرا ندارد ( و من بر همهء اين‌ها محيطم و احاطهء قيّوميّه دارم ) ولى قلب بندهء مؤمنم جايگاه نزول رحمت من و مرتبط به من است . آيت اللّه جوادى آملى پس از نقل اين خبر به عنوان خبر صحيح اضافه كرده به دنبال حديث « . . . التقى النقى » - عيون مسائل النّفس ، ص 571 .