محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

1651

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

موزه نهادن - كنايه از اقامت باشد . موى بربستن - كنايه از مستعد شدن . مثالش شيخ نظامى گويد : [ بيت ] بسر خيلى فتنه بربست موى * سوى تاجگاه تو آورد روى مهتاب پيمودن - كنايه از كار بيفايده كردن باشد . مهر دهان روزه‌داران - كنايه از آفتاب باشد . حكيم خاقانى گويد : بيت اى مهر دهان روزه‌داران * جان داروى علت بهاران مهره در شش بودن - كنايه از محبوس و عاجز شدن باشد . انورى گويد : [ بيت ] همه در شش در عجزند و ترا داو بهفت * ضربه بستان و بزن زانكه تمامى ندب است مهره‌گل - يعنى زمين و قالب بشر [ 1 ] . مثال معنى دوم شيخ نظامى فرمايد : [ بيت ] ببين تا چه صنعت در انداختست * كه گل مهره‌اى چون تو پرداختست ميوهء دل - كنايه از سخن باشد و بمعنى فرزند نيز آمده . مصرى - معروف [ 2 ] و نيز كنايه از قلم باشد [ 3 ] چنان كه « 1 » مجير بيلقانى گويد : [ بيت ] سحرنماست مصريش مصرگشاست هنديش * مصرى كلك ملك ده ، هندى تيغ جان‌ستان ميخ‌قدم - [ به سكون خا ] آنكه پايش شكسته باشد و نتواند بجايى رفتن . كذا فى المؤيد . مشك‌فروشان - يعنى خوش‌خويان . مار نه‌سر - كنايه از فلك باشد [ 4 ] مثالش خواجوى كرمانى « 2 » : [ بيت ] بگو ترك اين دار شش در بگو * بيا دست ازين مار نه‌سر بشو

--> ( 1 ) - اصل : چنانچه . ( 2 ) - « س » : خواجو كرمانى . ( 1 ) مهرهء گلين ( برهان ) . مهرهء خاك . گل‌مهره ( كه شعر نظامى نيز در متن شاهد صورت اخيرست ) ( 2 ) يعنى منسوب به مصر ، از مصر يا اهل مصر . ( 3 ) و ترياك و نبات و شمشير . ( برهان ) . ( 4 ) كنايه از نه فلك باشد ( برهان ) .