مزدك - [ بضم ميم و سكون زاى « 1 » تازى و فتح دال مهمله ] نام شخصى كه در زمان قباد پدر نوشيروان دعوى پيغمبرى كرد چون نوشيروان پادشاه شد او را با هشتاد هزار كس كه تابع او بودند كشت [ 1 ] . مثالش هند و شاه گويد : بيت جهاندارا تو اندر دفع احداث * چو نوشروانى اندر دفع مزدك مغاك - بمعنى گو باشد خواه در زمين و خواه در غير آن . مثالش مرزبان گويد : بيت « 2 » اى دريغا كزين منور جاى * زير تارى مغاك بايد شد با چنين خاطرى چو آتش و آب * باد پيموده خاك بايد شد « 3 » مندك - [ به وزن اندك ] در فرهنگ بمعنى كساد و ناروا باشد [ 2 ] مثالش مولوى معنوى : شعر « 4 » رستم و حمزه مخنث بك بدى * علم و حكمت باطل و مندك بدى مفلاك - [ بكسر ميم و سكون فاء ] بمعنى تهى دست و درويش و حقير و پريشان باشد . مثالش جمال الدين عبد الرزاق گويد : شعر بقسمت است مقادير رزق نزجهدست * دليلش : ابله مرزوق و زيرك مفلاك اين لغت اگرچه عربى ماناست اما بكتب لغت عرب رجوع كرديم نبود [ 3 ] . ميخك - « 4 » مصغر ميخ باشد . و نيز يكى از ادويهء حاره كه قرنفل نيز گويند [ 4 ] .

--> ( 1 ) - بجز « ك » : راى . ( 2 ) - كلمه از « ك » است . ( 3 ) - اين بيت از « ك » است . ( 4 ) - « س » ندارد . ( 5 ) - اين لغت و شرح آن از « ك » و « غ » است . ( 1 ) مژدك ( برهان ) پسر بامداد و او مروج درست دين بود كه بمنزلهء اصلاحى بود در دين مانوى . قباد پادشاه ساسانى در دوران اول سلطنت خود پيرو مزدك گشت ولى بر اثر شورش نجبا مجبور شد بكشور هياطله بگريزد و بار ديگر در 498 يا 499 به يارى خاقان ترك بسلطنت بازگشت اما اين بار با مزدكيان رفتارى به احتياط داشت . بهنگام طرح مسأله جانشينى قباد كه خسرو انوشروان و كاوس نامزد ولايتعهدى بودند ، مجلس مباحثهء مذهبى تشكيل دادند و درين مباحثه مزدكيان مغلوب شدند و چون محل اجتماع آنان در محاصرهء سربازان بود از دم شمشير آنان گذشتند و ظاهرا خود مزدك نيز درين واقعه بقتل رسيد ( از حاشيهء برهان ) . در شاهنامه نيز اين داستان آمده است و در سياستنامه نيز ، اما هر يك از لونى ديگر . ( 2 ) اسم فاعل از اندكاك بمعنى برابر و هموار گرديدن مكان و ويران شدن آن ( از افادات استاد دهخدا . نقل از حاشيهء برهان ) . ( 3 ) ساختهء فارسى زبانان است كه از فلك‌زده فلاكت ساخته‌اند و امروز مفلوك نيز بمعنى فلك‌زده به كار برند . ( 4 ) با گل ميخك اشتباه نشود .