محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
1259
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
مع الخاء لاخ - يعنى مكان . و سنگلاخ و ديولاخ يعنى مكان سنگ و مكان ديو . و بر چيز ديگر اطلاق نكنند . مثالش شيخ نظامى گويد : بيت چو زان دشت بگذشت چون ديو باد * قدم در دگر ديولاخى نهاد اما ازين بيت امير خسرو چنين مفهوم مىشود كه بر ديگر مكانها نيز اطلاق توان كرد [ 1 ] . [ بيت ] قلعهاى چون تنور آتش لاخ * هركجا تنگيى دروست فراخ لخ و لوخ - [ هر دو بضم لام ] گياهى است كه در آب رويد و آن را دخ و دوخ نيز گويند و حصير از آن بافند . مثال اول حكيم انورى گويد : شعر « 1 » گفتا دده گز ححصير « 2 » سره را چند * نه از ككنب « 3 » وز لللخ ، از نننى نال مثال دوم سراج الدين راجى گويد : [ بيت ] سر و قدش چو لوخ پر خم شد * طبع شادش چو زلف درهم شد و در فرهنگ لوخ را بمعنى گوز « 4 » و خميده نيز آورده و به اين بيت زراتشت بهرام تمسك نموده : بيت شود رخ زرد و پشتت لوخ گردد * تنت باريك همچون دوخ گردد و از بيت سراج الدين اين معنى نيز باندك تكلفى مستنبط مىشود . لخلخ - در فرهنگ بمعنى لاغر و ضعيف آورده . مثالش اين بيت مولوى آورده : بيت « 1 » مفخر تبريزيان شاه جهان شمس دين * فربه و زفتست و شاد گر « 1 » چه كه تو لخلخى مع الدال لاند - [ به سكون نون ] بمعنى جنبانيد باشد [ 2 ] .
--> ( 1 ) - « س » ندارد . ( 2 ) - « س » : حصير . ( 3 ) - « س » : لكنب . ( 4 ) - « س » : كور . ( 1 ) رجوع شود به لغتنامهء دهخدا . و « لاخ » پسوند مكان است . ( 2 ) و افشانيد و تكان داد . ( برهان ) .