محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

439

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

تو پاسبان سليل پرى وشت مىباش * بسان خور كه نگهدار قرص خور باشد كذا فى الفرهنگ . خير - يعنى حيران و سرگشته . مثالش حكيم قطران گويد : بيت اى به خوبى بر بتان كابل و كشمير مير * ماندم از بس كاورى در عهدها تأخير خير و بمعنى بىسبب و هرزه و بمعنى تيرگى و غبارى كه پيش چشم پديد آيد و نام گلى نيز باشد و بمعنى بيشرم و بيحيا و رند نيز آمده « 21 » . خراخر - [ بفتح خاى اول و دوم و راى مهمله ] آوازى كه از گلوى خفته « 1 » يا گلويى كه فشرده باشند برآيد . خزير - [ بفتح خاء و كسر زاى معجمه ] خاكستر سوزان باشد كه در آن آتش باشد « 22 » و در نسخهء ميرزا آتشست « 2 » . خرخير - « 23 » شهريست مشك‌خيز . مثالش ناصر خسرو گويد : بيت بينى اين باد « 3 » كه گويى دم يارستى * ياش بر تبت و خرخير گذارستى مع الزاء خربيواز - شب‌پره باشد . مثالش شاعر گويد : بيت نكنى هيچ كار روز دراز * كار تو شب بود چو خربيواز خويوز « 4 » - [ بضم خاء و ياى حطى ] همان شب‌پره باشد . كذا فى المؤيد و در سامى [ بفتح خاء ] آمده « 5 » . خاز - بمعنى ريم اندام باشد . كذا فى الادات « 6 » مثالش جامع شرفنامه گويد : بيت بجاى خاز ترا هست عنبر اشهب * اگر بود دگران را همى بتن بر خاز * و در فرهنگ بمعنى چرك جامه و بدن كه بتازى وسخ گويند آورده و به اين بيت بديع سيفى تمسك نموده : بيت تو خاز غصه و غم از لباس عيش رهى * به آب لطف و بصابون التفات بشوى

--> ( 1 ) بجز « ن » و « ب » : خفنه بر آيد . ( 2 ) « ب » : آلتيست ؛ « س » ( در متن ) : آتشى است . ( بالاى سطر ) : آتش است . ( 3 ) « س » : ياد . ( 4 ) « س » « الف » : خريوز . ( متن از « ب » و « غ » است ) . ( 5 ) در « غ » آمده : خويوز بضم خساء و ياء مرغيست كه بشب بيرون آيد و بروز پنهان شود و سياه باشد و بعضى آن را موش كور . گويند و در سامى بفتح خاء آمده . ( 6 ) از اينجا تا علامت ستاره را « الف » در حاشيه دارد . ( 21 ) در برهان است كه بفتح اول گاهى بجاى نه استعمال كنند كه لا است و به عربى نقيض شر باشد . ( 22 ) در برهان بمعنى خاكستر سرگين نيز هست . ( 23 ) صحيح : خرخيز است بازاء منقوطه .