محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

440

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

بيت و بمعنى نوعى از جامهء كتان نيز باشد ابن يمين گويد : ز روى كسوت اگر چند امتيازى نيست « 1 » * وليك اطلس و اكسون توان شناخت ز خاز و ديگر بمعنى « 2 » سنگ‌پا نيز آورده . نزارى گويد : بيت بودم اندر شوق آن حضرت مثل * همچو دنيا دار غرق بحر آز ز آرزوى پاى بوس شهريار * داشتم روى دژم چون سنگ خاز « 3 » و بخاطر مىرسد كه ازين بيت نيز معنى وسخ توان فهميد نه آنكه اضافهء بيانى باشد . خوديسوز - نام آتشكده‌ايست كه در آذربايجان بود . مثالش اسكندرنامه : بيت در آن شهر بود آتش « 4 » سنگ بست * كه خواندى خود يسوزش آذرپرست « 5 » كذا فى الادات و در فرهنگ خردسوز « 6 » به اين معنى آمد و همين بيت مذكور را مثال آورده . « 21 » بيت خشك‌مغز - همان خشك‌سر مرقوم . خرگواز - [ بضم گاف فارسى ] چوبى باريك كه خر بدان رانند . مثالش منوچهرى گويد : بيت هست با خط تو خط چينيان چون خط بر آب * هست با اقلام تو شمشير شيران « 7 » خرگواز و استاد لامعى نيز گويد « 8 » : ( بيت ) آنكه استر برد و زين و اسب من اندر خورست * و آنكه بردى تازيانه در كف من خرگواز ( ؟ ) خوشنواز - نام والى هياطله كه شهر عظيمست « 22 » . خيز - خيزنده و امر به برخاستن يعنى برخيز و نيز موج آب كه آن را آب‌خيز و خيزآب و كوههءآب « 9 » نيز گويند « 23 » . مثال معنى اول نظامى گويد : ( بيت ) جرس جنبانى مرغان شب‌خيز * جرسها بسته بر مرغ شب‌آويز مثال دوم هم او فرمايد « 24 » : بيت از آن سرد آمد اين كاخ دلاويز * كه چون جا گرم كردى گويدت خيز خوز - نام ولايتى است كه شكر خوب از آنجا آرند و شوشتر شهر آنست « 25 » . مثالش حكيم انورى گويد : بيت آنكه از تجويف نالى ساقى احسان او * جام گه خوزى نهد بر دستها گه عسكرى و آن را خوزستان نيز گويند . خانه‌باز يعنى آن مقامر كه خانه و اسباب خانه دربازد . خرخيز - همان خرخير مرقوم . مثالش حكيم سنائى گويد :

--> ( 1 ) « الف » : هست . ( 2 ) كلمه « درس » و « الف » نيست از « ب » و « ن » است . ( 3 ) « الف » : خوار . ( 4 ) بجز « ن » : آتشى . در جهانگيرى : در آن خطه ( 5 ) « ب » : آتش‌پرست . ( 6 ) « الف » : خرد سوزيان . ( 7 ) كذا و شايد : با شمشير تو اقلام شيران . ( 8 ) اين جمله و شعر بعد آن از « ب » است ( 9 ) « الف » : آب كوهه . ( 21 ) در برهان خود بسوز نيز هست . ( 22 ) در برهان معنى خنياگر و سازنده نيز دارد و هياطله جمع هيتال است و آن مصحف هپتال كه ظاهرا همان هونهاى سفيد باشند و بروزگار پيروز ساسانى بايران تاختند و پيروز مغلوب آنان شد . ( 23 ) در برهان بمعنى مستى كبوتر ماده نيز هست گاه نشاط نر . ( 24 ) يعنى : نظامى . ( 25 ) در برهان معنى نيشكر نيز دارد .