محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
272
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
و نيز باغى را كه شاخهاى زيادهء درختان آن را ببريده باشند پيراسته گويند . مثالش حكيم انورى گويد : بيت اى جهان از عدل تو آراسته * باغ ملك از خنجرت پيراسته و در سامى فى الاسامى بمعنى ديهى كه در آن نخل و زرع بسيار باشد نيز آمده « 21 » . پوشنه - [ بضم با و فتح شين معجمه و نون ] سرپوش باشد و در يكى از نسخ بمعنى غلاف مطلقا نيز گويند . پيچه « 1 » - [ بكسر با و فتح جيم فارسى ] عشقه باشد كه بر درخت پيچد و خشك گرداند و آن را فرغند و غساك نيز گويند و بمعنى طرهء زلف نيز باشد كه پيچند و بر يكديگر گره زنند . كذا فى المؤيد . پيلسته « 2 » - [ بياى حطى و سين مهمله و تاى قرشت به وزن بنشسته ] رخساره باشد و آن را ديم و ديمه نيز گويند . و در اكثر نسخ به اين معنى به نظر رسيده و در انيس العاشقين مسطورست كه شعراى قديم ساعد را پيلسته « 2 » گويند . مثالش عنصرى فرمايد : بيت چو بر روى ساعد نهد سر بخواب * سمن را ز پيلسته « 2 » سازد ستون و از اكثر « 3 » السنهء مستعدان ( ؟ ) « 22 » بمعنى انگشت مسموع شده و اين بيت حكيم اسدى مؤيد اين قولست كه « 4 » شعر ز پيلسته سنبل همى دسته كرد * بدر باز پيلسته « 2 » را خسته كرد اما بعد از تتبع بسيار در يكى از كتب معتبر بمعنى عاج به نظر رسيده و برين قول اعتماد تمام هست و دو بيت مذكور به اين معنى انسب و اليقست « 23 » . پاچاهه - [ بفتح هاء ] گوى كه جولاهان در وقت كار كردن در آن روند . پدرزه - [ بفتح باء و دال مهمله و راى معجمه و سكون راى مهمله ] همان پيرزه « 5 » باشد كه گذشت . پدمه - [ بدال مهمله و ميم . به وزن چرمه ] در نسخهء ميرزا بهره باشد « 24 » . پژمرده و پژمريده - هر دو بمعنى افسرده و بىرونق « 6 » باشد . مثال اول استاد رودكى گويد : بيت هر گلى پژمرده مىگردد بدهر « 7 » * مرگ بفشارد همه در زير غن مثال دوم « 8 » فخر گرگانى گويد : بيت چو كشتى بود مهرش پژمريده * اميد از آب و از باران بريده پنجپايه - همان پنجپايك مرقوم « 8 » كه خرچنگ باشد . مثالش « 9 » حديقه : نظم « 10 » هر كه دزدى « 11 » كند ازين گفتار « 12 » * پنچپايه است و زشت و كجرفتار
--> ( 1 ) « س » : بيچه . ( 2 ) « س » : بيلسته . ( 3 ) « ب » : و در اكثر . ( 4 ) حرف « كه » از « ن » است . ( 5 ) « ب » : پيروزه . ( 6 ) « س » : و رونق . ( 7 ) « ن » : . . . ز دهر . ( در لغت فرس اسدى چاپ نگارنده ص 154 . هر گلى پژمرده گردد زو نه دير ) . ( 8 ) كلمه در « س » : نيست . ( 9 ) كلمه از « ب » است : ( 10 ) كلمه از « ن » است . ( 11 ) « س » : در وى . ( 12 ) « ن » : كفتار . ( 21 ) در برهان بمعنى : ساخته و پرداخته و دهى كه در آن نخلستان بسيار باشد نيز هست . ( 22 ) كذا . و در برهان بمعنى ساعد دست و انگشت دست ضبطست . ( 23 ) كلمه مركب است از : پيل و استه و روى هم بمعنى استخوان پيل ، عاج . ( 24 ) در برهان بمعنى پدر زه نيز هست .