محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
195
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
سازند . كذا فى التحفه . بنوره - [ بفتح باء و نون و راء مهمله ] بمعنى بنلاد مرقوم باشد يعنى بنياد عمارت . مثالش بديع سيفى گويد : بيت تو صدر آن سرا زيبى كه باشد * ز فضلش سقف و از « 1 » دانش بنوره كذا فى الفرهنگ و بخاطر مىرسد كه [ بضم باء ] بايد « 21 » . بلاده - [ به لام و دال مهمله به وزن فتاده ] فاسق و بدكار باشد . مثالش شمس فخرى گويد : بيت چنان ايمن شد از عدلت كه برخاست « 2 » * ز گيتى فتنهء دزد و بلاده و استاد رودكى نيز فرمايد : نظم « 3 » هر آن كريم كه فرزند او بلاده بوده * شگفت باشد اگر از گناه ساده بود و در نسخهء حليمى بمعنى مفسد آمده . بلابه - [ به لام و « 4 » باى دوم نيز تازى به وزن فتاده ] زنى نابكار « 5 » و فحاش باشد . مثالش استاد كسائى گويد : بيت كس بسگ اندر فكن كه كير كسائى * نيز نگايد كس زنان بلابه و در جميع « 6 » نسخ چنين آمده اما شيخ عطار بجاى [ باء دوم ياى حطى « 22 » ] آورده و گفته : بيت زبان بگشاد هرمز كاى بلايه * ندانم چون تو جادو هيچ دايه و در يكى از نسخ بلابه را بمعنى تباه آورده و اين بيت سوزنى را شاهد آورده : نظم « 3 » هر آن ثنا كه نه از بهر تو شود تركيب « 7 » * چو « 8 » هرزه گفتن او ياوه و بلايه « 9 » بود و ناصر خسرو نيز گويد : بيت كارهاى چپ و بلابه مكن * كه بدست چپت دهند كتاب بيخسته - [ به ياى حطى و خاى معجمه و سين مهمله . به وزن بنشسته ] گرفتار و درمانده و عاجز باشد . مثالش استاد خسروى گويد « 10 » : شعر « 3 » دلخسته و مجروحم « 11 » و بيخسته و گمراه * گريان بسپيده دم و نالان بسحرگاه و [ بباى فارسى « 23 » ] نيز به نظر رسيده و غالبا اين اصح باشد . باسره - [ بفتح سين و راى مهملتين ] كشتزار بود . مثالش شمس فخرى گويد : بيت « 3 » پيوسته كشتزار اميدش ز آب كام * سيراب باد تا كه بود نام باسره « 12 » بيله - همان بيلك ، كه گذشت ، يعنى پيكانى كه سر او به سربيل ماند ، مثالش هم او « 24 » گويد : بيت « 3 » سالكان مسالك تحقيق * فارغند از شراب و تفشيله « 25 » دفع شيطان كفر را دارند * در كمان مجاهدت بيله و استاد فرخى نيز فرمايد :
--> ( 1 ) « ب » : « س » : وز ( متن از « ن » است ) . ( 2 ) « ب » « ن » : برخواست ؛ « س » : برجاست . ( 3 ) اين كلمه از « ن » است . ( 4 ) در « س » « به لام » نيست . ( 5 ) « س » : ناپكار . ( 6 ) « س » « ن » : در جميع . ( 7 ) « س » « ب » : ترتيب . ( متن از « ن » است ) . ( 8 ) « ب » : چه ؛ « س » : جو . ( 9 ) « س » « ن » : ياوه بلابه . ( 10 ) « س » : . . . استاد خسرو . ( 11 ) « ن » : محرومم ؛ « س » : مجروحم . ( بدون واو ) . ( 12 ) « ن » : تاسره ، « س » : پاسره . ( 21 ) در قزوين : بنبرى و بنورى با اول مضموم امروزه نيز مصطلح است . ( 22 ) يعنى : بلايه . ( 23 ) يعنى پيخسته . ( 24 ) يعنى : شمس فخرى . ( 25 ) تفشيله و تفشله ، قليه ، گوشت و تخم مرغ و زردك و عسل باشد و بعضى گندم و مويز و گردگان و كشنيز داخل كردهاند و عدس سبز پخته را نيز گويند .