محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

196

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

بيت چنانچون سوزن از وشى و آب روشن از توزى * ز طوسى پيل « 1 » بگذارى « 2 » بآماج اندرون بيله و در فرهنگ بمعنى بيل مرقوم بمعنى دوم « 21 » نيز آمده . بسغده - [ بسين مهمله و غين معجمه . به وزن نسفته « 3 » ] بسيجيده و آماده ساخته شده باشد به جهت كارى و شغلى . مثالش حكيم عنصرى گويد : بيت كه من مقدمهء خويش را فرستادم * بدانكه آمدنم را بسغده باشد كار و ابو شكور نيز گويد : بيت تن و جان چو « 4 » هر دو فرود آمدند * بيكجاى هر دو بسغده شدند بغامه - [ بغين معجمه و ميم ، به وزن زبانه ] غول بيابانى باشد . كذا فى المؤيد . بازه - [ بفتح زاى معجمه ] چوبى باشد متوسط كه بدست گيرند و دو دستى نيز گويند . مثالش شاعر فرمايد « 5 » : بيت نشسته به صد خشم در كازه‌يى « 22 » « 6 » * گرفته بچنگ اندرون بازه‌يى « 7 » بسوته - [ بسين مهمله و تاى قرشت . به وزن كبوده ] در فرهنگ بمعنى زلف باشد . بسوريده - [ بسين و راء مهملتين . به وزن پژوليده ] يعنى نفرين كرده . و بسوليده [ به لام ] نيز آمده . بازگونه و باژگونه - هر دو بمعنى همان باشگونهء مرقوم باشد . مثالش حكيم خاقانى فرمايد : شعر مسيح وار پى راستى گرفت آن دل * كه باژگونه روى بود چون خط ترسا بركوه - [ به راى مهمله و كاف تازى . به وزن انبوه ] نام شهريست كه معربش ابرقوه است « 23 » . برسوله - [ بسين مهمله و لام . به وزن مرغوله ] قرصى مركب از جوز و بزباز « 24 » و بنگ و ديگر ادويهء حاره . مثالش نزارى گويد : بيت روح ما را عصا مى صافيست * نه معاجين بنگ و برسوله بلونه - [ به لام . به وزن نمونه ] همان بلونك مرقوم كه شمشير چوبين باشد . بروفه - [ به راى مهمله و فاء . به وزن شكوفه ] دستار و ميان بند باشد . كذا فى التحفه . بيهده - ناحق و باطل چه هده بمعنى حقست مثالش حكيم فردوسى « 25 » فرمايد : شعر مهر خواهى ز من و بىمهرى * هده خواهى ز من و « 8 » بيهده‌اى « 9 » و « 10 » بيهوده نيز به اين معنى است . مثالش شيخ سعدى فرمايد :

--> ( 1 ) در ديوان فرخى ز دوش پيل . ( 2 ) « س » « ب » : بگذارد . ( متن از ديوان است ) . ( 3 ) در برهان قاطع بفتح اول و فتح و ضم دوم آورده است . ( 4 ) « ب » : چه ؛ « س » : جو . ( 5 ) « ب » ؛ گويد : « س » كلمه را ندارد . ( متن از « ب » است ) . ( 6 ) اصل . كازه . ( 7 ) اصل : بازه . ( 8 ) « س » : زمن ( بدون واو ) . ( 9 ) اصل : بيهده . ( 10 ) از اينجا تا پايان مطلب تنها در « ب » هست . ( 21 ) يعنى بمعنى : چوبى كه بدان كشتى رانند . ( 22 ) كازه ، سايه ، سرسايه ، صومعهء ، سر كوه . منزل و مكان . شاخهاى درخت كه مقابل دام نهند . ( 23 ) ابركوه ، نيز به اين معنى است . ( 24 ) بزباز ؛ معروف و به عربى بسباسه گويند . بعضى گويند پوست جوز است و بعضى گويند شكوفه و گل و بهار جوزست . ( برهان ) . ( 25 ) ظاهرا سرورى در انتساب اين شعر بفردوسى در اشتباهست .