محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
158
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
بسك - [ بفتح باء و سكون سين مهمله ] دستهء جو و گندم « 1 » دروده . كذا فى ادات الفضلا « 21 » . بسك - [ بضمتين ] فتيله كه زنان از پنبه پيچند براى ريسيدن . بيناسك - [ بنون و سين مهمله . به وزن بيطاقت ] دريچه « 2 » باشد . بنجك « 3 » - [ بنون و جيم تازى . به وزن محكم ] پنبهء زده و گرد كرده براى ريسيدن « 22 » مثالش حكيم خاقانى « 4 » فرمايد : بيت يكى از يشان بنجك ستان و پنبه فروش * كه ريش گاوى نامه است و نام او عنوان و در فرهنگ [ بباى فارسى « 23 » ] آورده . بهرك - [ به راى مهمله . به وزن مردك ] ريم و چركى كه بر بدن باشد . كذا فى تحفة السعادة و در فرهنگ بمعنى پوستى كه بر بدن از كثرت كار و غيره سخت شده باشد نيز آمده . بغلك « 5 » - [ بون كپنك ] آماسى كه در زير بغل پيدا شود و چرك كند . برتاشك - [ به راى مهمله و شين معجمه به وزن فردا شب ] در فرهنگ نام گياهى كه برنجاسب نيز گويند باشد . نهك - [ به وزن و معنى بهق كه معرب آنست ] و آن مرضى است كه پوست بدن را سفيد كند . كمال غياث گويد : شعر صد لعنت خداى بمروان و بريزيد * كوداشت علت برص و زحمت بهك بادبرك - [ بفتح باورا ] همان باد بر بمعنى اخير « 24 » . برك - [ به راى مهمله . به وزن نمك ] رود خانهايست . « 25 » مثالش استاد خسروى گويد « 6 » : بيت چون نمك خود تبه شود چه « 7 » علاج * چاره چه غرقه را ز رود برك و بمعنى سهيل نيز آمده . مثالش استاد عميد گويد : بيت طاسك مه شكسته شد در سر و پاى هر مهى « 26 » * ره بمحيط بسته شد گرد ستارهء برك و به اين معنى جامع شرفنامه [ بباى فارسى « 27 » ] آورده و فرموده : شعر « 8 » بتابد اگر چند در شب پرگ * بر مهر رايش بود شبپرگ و ديگر بمعنى قسمى از گليم نيز به نظر رسيده ، و [ بباى فارسى « 7 » ] بمعنى مطلق صدا نيز آمده . و در فرهنگ بمعنى بافتهء از پشم شتر كه درويشان قبار و دستار كنند نيز باشد ، شاعر گويد : بيت بركى بسته بود بر سر خويش * بر زمين مىكشيد ريشهء آن و ديگر بمعنى جامهء كوتاه كه اكثر اهل دار المرز پوشند نيز آمده . كمال غياث گويد : بيت تو سبز پوش و روى سپيدى بسان خضر * از سندست عمامه وز استبرقت برگ « 9 » و بخاطر فقير مىرسد كه از اين بيت معنى اول نيز مىتوان فهميد . باسك - [ بضم سين ] خميازه باشد . مثالش سراج الدين راجى گويد : بيت چو باسك كند ماه من از خمار * قرار از مه نو نمايد فرار
--> ( 1 ) « ب » ، « س » : جو و گندم . . ( متن از « ن » است ) ( در برهان قاطع نيز چنين است ) ( 2 ) « س » : دربحه . ( 3 ) « س » : بنحك . ( 4 ) « ب » « ن » : روحانى ( و ظاهرا اين ضبط صحيح است ) : ( 5 ) « ش » : يفنك ؛ « ن » : بعلك . ( 6 ) « س » : . . . خسرو . . . ؛ « ن » : . . خسروى . ( 7 ) « س » : جه . ( 8 ) اين كلمه از « ن » است . ( 9 ) « س » : پرك ؛ « ن » : ينرك . ( 21 ) بسبك ، نيز به اين معنى است . ( 22 ) بندش نيز به اين معنى است . ( 23 ) يعنى : پنجك . ( 24 ) يعنى بمعنى : كاغذ باد . ( 25 ) شاهد براى پرك ، رودى كه در خلخ سرچشمه دارد غلطست بلكه شاهد براى لغت « رود برك » بضم ياء و بمعنى قايق بايد باشد چنان كه از شعر شاهد به خوبى بر مىآيد . ( 26 ) يعنى در آغاز و انجام هر ماه قرص ماه از پدر بهلال آمد . ( 27 ) يعنى : پرك