محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
149
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
بنيز - [ بنون و باء به وزن بشير ] بمعنى هرگز بود و بجاى « 1 » نيز [ نيز ] در ميان سخن به كار برند مثالش ابو شكور گويد : بيت نه اين را بيازرد روزى بنيز * نه آن را ازو اندهى بود نيز و استاد قطران نيز گويد : بيت اگر باز آيدم دلبر نينديشم بنيز از دل * و گر باز « 2 » آيدم جانان نينديشم « 3 » بنيز از جان بيت اول مؤيد معنى نيز است و بيت دوم مثال هرگز و ازين بيت حكيم ازرقى هر دو معنى مىتوان فهميد : بيت در مدح ناكسان نكنم كهنه تن بنيز * زان باك نايدم كه بود كهنه پيرهن بقلنقاز - [ به دو قاف و لام و نون . به وزن سنگنداز ] جانوريست ابلق و گردن و پاى دراز دارد و منقارش پهن باشد و حلالست و رنگش بكبودى مايلست و ميرزا ابراهيم گويد كه اين لفظ تركيست . باخرز - نام شهريست مشهور و در شرفنامه نام گوشهايست از چهل « 4 » و هشت گوشهء نغمات . مثال اين معنى امير خسرو گويد : نظم « 5 » گه نغمات تر اندوه كاه * يافته در عرصهء باخرز راه باد نوروز - معروف « 21 » - و نيز نام نوائى و لحنى باشد . برموز - [ براى مهمله و ميم به وزن مرموز ] در نسخهء ميرزا علف دواب باشد و [ بباى فارسى « 22 » ] نيز آمده . بيواز - [ بعد از با واو « 6 » . به وزن شيراز ] اجابت « 7 » باشد و پاسخ . مثالش استاد بهرامى گويد : شعر باميد رفتم بدرگاه او * اميد مرا جمله بيواز كرد مع الزاء الفارسى « 8 » بژ - [ بضم باء ] برف ريزها كه از هوا ريزد در حين شدت سرما . بوژ - [ بفتح باء ] گرداب باشد . كذا فى الادات . باژ - همان باج مرقوم بسه معنى . بمعنى اول « 23 » حكيم « 9 » فردوسى گويد : شعر ببيچارگى باژ و ساو گران * پذيرفت بايد ترا بيكران بمعنى دوم « 24 » حكيم خاقانى گويد : بيت زان « 10 » اين رصدان مقيم راهند * كز قافله باژ عمر خواهند بمعنى سوم « 25 » حكيم فردوسى فرمايد : بيت نشستند با باژ هر دو بر اسب * دوان تا سوى خان « 11 » آذر گشسب
--> ( 1 ) « س » : بحاى . ( 2 ) « س » : و اگر . ( 3 ) « س » : بينديشم . ( متن از « ب » است ) . ( 4 ) « س » : جهل . ( 5 ) اين كلمه از « ن » است . ( 6 ) « س » : بعد از واو و ياء ؛ « ب » : . . . باى واو . ( متن از « ن » است ) . ( 7 ) « س » : جانب ؛ « ن » : اجانب ( متن از « ب » است ) . ( 8 ) « س » : الفاى . ( 9 ) اين كلمه در « س » نيست از « ن » و « ب » است . ( 10 ) « س » : ران . ( متن از « ب » است ) . ( 11 ) « س » : خانه . ( متن از « ب » است ) . ( 21 ) يعنى بادى كه در ايام نوروز و آغاز بهار وزد . ( 22 ) يعنى : پرموز . ( 23 ) يعنى بمعنى ، خراج . ( 24 ) يعنى ، بمعنى زرى كه از رهگذريان ستانند . ( 25 ) يعنى سكوتى كه منان بعد از زمزمه اختيار كنند .