محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
106
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
شعر جوق جوق اسباه « 1 » تصويرات ما * سوى چشمهء دل شتابان از ظما ظما بتازى تشنگى باشد . - و سگ را نيز اسباه « 2 » گويند و تخفيف دادهاند اسبه « 3 » شده است . و در كتاب معجم البلدان مسطور است در تصحيح اسم اسباهان « 4 » كه : « قال حمزة بن الحسن اصبهان اسم مشتق من الجندية و ذلك ان لفظ اصبهان اذا رد الى اسمه بالفارسيه كان اسباهان و هى جمع اسباه و اسباه اسم « 5 » للجند و الكلب . . . و تخفف و يقال اسبه » . افكانه - [ به وزن افسانه ] بچهء آدم يا حيوان كه از شكم افتاده باشد . امير خسرو دهلوى فرمايد : شعر فلك را سهمش ار در خانه افتد * حوادث را شكمش افكانه افتد و [ بمد « 21 » ] نيز آمده . مسعود سعد سلمان گويد « 6 » : شعر شكم حادثات آبستن * از نهيب تو آفكانه كند و بحذف همزه « 22 » نيز آمده . انگارده - [ به وزن افراخته ] همان انگاره بمعنى اخير كه افسانه باشد . مثالش حكيم سنائى فرمايد : شعر بانگ برداشتم از غايت نوميدى عشق * گفتم اى عشوه فروشندهء انگارده خر و بمعنى پنداشته و تصور كرده نيز آمده و به اين معنى انگاشته و انگاريده نيز گويند . « 7 » و رباعى مسعود سعد كه بر انبارده قبل از اين مرقوم شد مؤيد معنى اخير است . افسانه - دو معنى دارد . اول بمعنى سرگذشت چنان كه « 8 » امير خسرو گويد : بيت به او بودم شبى افسانهء آن شب بگوئيدم * و گرميرم بتعظيم سگان او بموئيدم دوم بمعنى مشهور و معروف باشد . مثال اين معنى سيف اسفرنگى گويد : شعر با مردمى و مردى افسانه شد بدهر * آثار جود حاتم و اخبار زال سام و [ بمد « 23 » ] نيز آمده . بمعنى اول عمادى شهريارى گويد « 9 » : بيت مردم جستم نه ريش و دستار * حكمت جستم نه آفسانه بمعنى دوم [ بمد « 23 » ] سيف اسفرنگى گويد : بيت مراكز سخن گشتهام در زبانها * چو صيت تو در نيكوئى آفسانه « 10 » اياره - [ به وزن كناره ] مركبى است از ادويهء مركبه كه ايارج معرب آنست . و در فرهنگ بمعنى ياره « 11 » نيز آورده يعنى دست بر نجن . مثالش شاعر گويد : بيت چو آرد زينت خود در شماره * هلالش زيبد از بهر اياره
--> ( 1 ) بجز « ن » : اسپاه . ( 2 ) « ب » : اسپاه . ( 3 ) « ب » : اسپه . ( 4 ) بجز « ن » : اسپاهان . ( 5 ) اين كلمه را « الف » در حاشيه آورده . ( 6 ) « ن » : مسعود سعد سلمان ؛ نسخههاى ديگر : مسعود سعد گويد . ( متن تلفيق نسخههاست ) . ( 7 ) از اين پس در « ب » و « ن » نيست و « الف » در حاشيه دارد . ( 8 ) بجز « س » : چنانچه . ( 9 ) « ن » : عمادى گويد . ( متن از « ب » است ) . ( 10 ) « الف » : افسانه . ( 11 ) « الف » : آواره . ( 21 ) يعنى : آفكانه . ( 22 ) يعنى : فكانه . ( 23 ) يعنى : آفسانه .