محمد بن هندوشاه نخجوانى
47
صحاح الفرس ( فارسى )
گفت : بيت « 1 » خلافت جدا كرد سيپاليان « 2 » را * ز كتهاى زرين و شاهانه « 3 » زيور ( خواجو كرمانى در « سام نامه » گفته : [ بيت ] سر هفته دادش كلاه و كمر * كت و تاج و منجوق و زرين سپر ) « 4 » كاشت : برگردانيده بود . كبت : « 5 » بكسر كاف « 6 » مگس « 7 » انگبين است و عرب « نحل » گويد . « 8 » رودكى گفت : بيت « 9 » همچنان كبتى « 10 » كه دارد انگبين * چون بماند « 11 » داستان من بدين كبست : « 12 » « حنظل » باشد . حكيم سوزنى گفت : بيت بكام حاسد او چون كبست بادا نوش * بكام تابع او همچو « 13 » نوش باد كبست گفت : بفتح كاف از هم باز شكافته بود « 14 » . عنصرى گفت : بيت خروش « 15 » از بر كوس « 16 » لشكر برفت « 17 » * تو گفتى دل سنگ خارا بكفت كلات : ديهى بود بر بلندى يا قلعه « 18 » . دقيقى گفت : بيت تير « 19 » تو از كلات فرود « 20 » آرد ( هژبر « 21 » ) * تيغ تو از فرات برآرد نهنگ را كلفت « 22 » : منقار بود . رودكى گفت : بيت زان كور ابرى بار شكار * كلفتش بسدين تيش زرين « 23 » ( كذا ) كوس و كوست : آسيب « 24 » و درهم كوفتن باشد « 25 » . بوشكور « 26 » گفت : بيت شاكر نعمت نبودم يافتى « 27 » * تا زمانه « 28 » زد مرا ناگاه كوست كوى يافت : « 29 » حرامزاده بود . فصل گاف « 30 » گست : « 31 » زشت بود « 32 » . عماره گفت : بيت دلبرا اين رخ تو بس خوب است * گرچه با يار كار گست كنى « 33 »
--> ( 1 ) - ك : اين مثال را ندارد ( 2 ) - ط : چه گردد ساليان ( تصحيح از ديوان فرخى و در ديوان بجاى « سيپاليان » آمده است : « چيپاليان » ) ( 3 ) - ط : شاهان ( 4 ) - داخل دو هلال از « ك » ( 5 ) - ط / ك : كيت ( 6 ) - ك : ندارد ( 7 ) - ط : « مگس » در حاشيه به خط كاتب ( 8 ) - ك : گويند ( 9 ) - ك : مثال را ندارد ( 10 ) - ط : كيتى ( 11 ) - « لف 35 » : چون نماند . ( دهخدا : « چون بماند » يغما شمارهء 9 سال 3 ) . ( 12 ) - ك : « كبست : حنظل باشد و آن درختى است ( فروزانفر : و آن رستنى است ، ظ ) مثال هندوانه و خيار زهرش نيز گويند » ( 13 ) - ك : همچه ( 14 ) - فروزانفر : ( مسامحه در تعريف ) / ك : « گفت : شكافته باشد و انار شكافته را كفيده گويند » ( 15 ) - ط : خروس ( 16 ) - ك : كوش ( 17 ) - ك : بگرفت ( 18 ) - ك : قلعه باشد ( 19 ) - ك : تيغ ( 20 ) - ك : فرور ( 21 ) - ط : داخل دو هلال را ندارد ( 22 ) - ك : اين لغت را ندارد ( 23 ) - « لفپد 86 » : ( « از آن كوز ابرى باز كردار كلفتش بسدين و تنش زرين » . نيز در احوال و اشعار رودكى ج 3 ص 1067 به همين ترتيب ضبط شده ) ( 24 ) - ط : و آسيب ( 25 ) - ك : است ( 26 ) - ك : ابو شعيب ( 27 ) - ك : يافتم ( 28 ) - ك : تازيانه ( 29 ) - ك : « كوى بافت - يعنى حرامزاده » ( 30 ) - ك : عنوان را ندارد ( 31 ) - ط / ك : كشت ( 32 ) - ك : يعنى زشت و ناپسند ( 33 ) - ك : « دلبرا اى رخ بس خوبست گرچه با بار كار كشت كنى ( كذا ) »