محمد بن هندوشاه نخجوانى
88
صحاح الفرس ( فارسى )
فصل تاء « 1 » تپيد « 2 » : چيزى باشد كه از جاى برجهد « 3 » . عنصرى گفت : بيت چو آواز سم « 4 » ستوران شنيد * فلاطوس را دل يكى برطپيد « 5 » تنديد « 6 » : درختى « 7 » كه شكوفه بدر آرد « 8 » گويند بتنديد « 9 » ( عنصرى گفت : بيت بسد كار تخم اندر افكند سخت « 10 » * بتنديد « 11 » شاخ برآور درخت « 12 » ) « 13 » فصل چيم « 14 » چكاد : دو معنى دارد . اول ميان سر باشد . طاهر فضل « 15 » گفت : بيت گر خيو « 16 » را بر آسمان « 17 » فكنم * بيگمانم كه بر چكاد آيد دوم قلعه باشد « 18 » . فردوسى گفت : بيت بيامد دوان « 19 » ديدهبان از چكاد * كه آمد ز ايران سپاهى چو « 20 » باد فصل خاء « 21 » خاد : زغن باشد يعنى مرغ « 22 » گوشت رباى « 23 » ( خجسته گفت : [ بيت ] درآمد يكى خاد چنگال تيز * ربود از كفش گوشت و برد و گريز ) « 24 » و ظهير الدين فاريابى « 25 » گفت « 26 » : بيت هنر نهفته چو عنقا بماند ز آنكه « 27 » نماند * كسى كه باز شناسد هماى را از خاد « 28 » خاييد : يعنى بدندان ريش كرد « 29 » و بروايتى ديگر خشاييد بشين معجم « 30 » ( رودكى گفت : [ شعر ] دريا دو چشم و بر دل آتش همى فزايد * مردم ميان دريا « 31 » و آتش چگونه پايد بىشك « 32 » نهنگ دارد دل را همى خشايد * ترسم كه ناگوارد « 33 » كايدون نه خرد خايد
--> ( 1 ) - ك : عنوان را ندارد ( 2 ) - ط : تشنيد / د : تبيذ : / ك : تنيذ / لف 116 » طپيد ( 3 ) - ك : چيزى است كه جاى بر جهد گويند فلانكش تنيد ( ظ : تپيذ ) ( 4 ) - د : پاى ( 5 ) - ط : تنيد / د : تبيذ / ك : بيت مثال را ندارد * ط ، د : پالانى / ك : پالالى ( متن تصحيح فروزانفر ) ( 6 ) - ط : تنبديد / ك : شديد ( اين لغت در اين نسخه پيش از لغت « شخد » ضبط شده است نه در جاى خود ) ( 7 ) - د : درخت است / ك : درختى است ( 8 ) - د / بدر آورد / ك : برآورد ( 9 ) - ط : تبديد / د : تبندپد / ك : « گويند بتنديد » ندارد ( 10 ) - « لف 118 » : « به صد جاى تخم اندر افكند بخت » ( 11 ) - د : بتند ( 12 ) - « لف فرس 118 » : « شاخ و برآورد رخت » ( 13 ) - داخل دو هلال از « د » ( 14 ) - ك : عنوان را ندارد ( 15 ) - ك : ابو طاهر ( 16 ) - ك : حجر / « لف 106 » در حاشيه : خذو ( 17 ) - ك : به آسمان ( 18 ) - د : دوم سر كوهست ( 19 ) - ك : دو آن - [ استاد فروزانفر : « بنظرم حاشيه اصح است ] ( 20 ) - ك : چه * ط ، د : قلعه ( 21 ) - ك : عنوان را ندارد ( 22 ) - د : « مرغ » ندارد ( 23 ) - ك : زغن است ( 24 ) - داخل دو هلال فقط در « د » آمده است ( 25 ) - ط : ظهير ( 26 ) - د : « گفت » ندارد ( 27 ) - د : از آنك ( 28 ) - ك : اين مثال را ندارد ( 29 ) - د : كر ( 30 ) - ك : « خشاييد - يعنى بدندان گزيد » ( 31 ) - د : « و » ندارد ( در حاشيه : و آتش چگونه يابد ) ( 32 ) - دهخدا : يشك نهنگ دارد ( يغما شمارهء 3 سال 10 ) ( 33 ) - د : ناكوازد