يجب أن يكون فيه اختلاف جهة و تركيب و الّا لكان ذلك الواحد قابلا و فاعلا معا من جهة واحدة ؛ و ذلك ممتنع فى المركّب ايضا فضلا عن البسيط . « 27 » بين كلّ حركتين مختلفتين لا بدّ من سكون اين قاعده را ملا محسن فيض كاشانى ، كه از شاگردان برجسته صدر المتألّهين است ، در كتاب اصول المعارف به اين صورت مطرح كرده و آن را به اثبات رسانده است . ولى قاضى عضد الدّين ايجى ، كه از متكلمين بزرگ اسلامى است ، در كتاب مواقف در مورد اين قاعده به جاى كلمهء « مختلفتين » كلمهء « مستقيمتين » آورده و آن را به اين صورت مطرح نموده است كه : « انّ بين كلّ حركتين مستقيمتين كصاعدة و هابطة سكونا » . اگرچه دو قيد آخر ، يعنى « صاعدة و هابطة » ، مستلزم اختلاف در حركت مىشوند ، زيرا حركت صعودى و حركت نزولى دو حركت مختلف از يكديگرند . بنابراين ، عبارت كتاب مواقف در مورد اين قاعده با عبارت كتاب اصول المعارف فيض كاشانى از حيث معنى با يكديگر مغايرت ندارند و چون مقصود در هر دو كتاب آن است كه اختلاف دو حركت موجب سكون فيما بين مىشود ؛ عبارت فيض كاشانى براى بيان مقصود ، در عين ايجاز ، رساتر است . قاضى عضد الدّين ايجى مفاد اين قاعده را به معلم اول ، ارسطو ، و پيروانش نسبت داده و از ميان متكلمين معتزلى فقط جبايى را طرفدار آن مىداند . ولى ساير معتزله از متكلمين و افلاطون از حكما را مخالف اين قاعده معرفى نموده است . به‌طور خلاصه ، استدلال طرفداران قاعده اين است كه هرگونه حركت مستقيم ناچار بايد به سكون منتهى گردد . زيرا به علت متناهى بودن ابعاد ، كه خود اين مسئله با براهين بسيار ثابت شده ، حركت مستقيم نمىتواند تا بىنهايت ادامه يابد و چون ادامهء آن تا بىنهايت ممتنع است يا در جايى قطع مىشود و يا به سمت مخالف منعطف شده ، تغيير جهت مىدهد و در هر دو صورت سكونى به وقوع مىپيوندد . « 28 »

--> ( 27 ) . الاسفار الاربعه ، ج 3 ، ص 5 . ( 28 ) . مواقف ( همراه شرح جرجانى ) ، ج 2 ، ص 332 .