و يا : « مراعات عادت موجبات اكل هر روز و هر شب و غير موجبات ، مانند قلت غذا و كثرت آن و غلظت و لطافت و غير آن نيز واجب است حافظ صحّت را ؛ به جهت آنكه امر معتاد مألوف طبيعت هرگاه وارد گردد و طبيعت آن را دريابد اقبال و توجّه به سوى آن مىنمايد و تصرّف در آن مىكند و چون نيابد ، اعراض مىنمايد و از اين جهت مفاسد بسيار عارض مىگردد ؛ مانند آنكه طبيعت چون بىكار نمىتواند ماند ، لا محاله تصرّف در اخلاط و رطوبات بدنيّه مىنمايد و آنها را اذابه و استحاله و تحليل مىدهد و باعث امراض و تحليل بدن و ارواح و قوى و تعلّق حرارت به اعضاء رئيسه و دق و ذبول است » . « 1 » امور مقوّيهء طبيعت : عمده‌ترين امر در تقويت طبيعت ، مراعات كامل اصول دانش « حفظ الصحة » است ؛ چنانچه مرحوم ميرزا محمد تقى شيرازى ، غرض از دانش حفظ صحّت را همان تقويت طبيعت مىداند و اضافه مىكند كه تقويت طبيعت ، همان تقويت قوّتهاى بدن كه مصدر افعال طبيعت مىباشند ، است . « 2 » ما به تفصيل از اصول اين دانش سخن خواهيم گفت . امّا در اينجا به دو مورد از آن امور كه در حفظ الصحة مذكور است اشاره مىشود تا خوانندهء گرامى به اهميت حفظ صحّت در تقويت بدن نزد اطبّاء پى برد : « ورزش ، موجب تقويت قوى است » . « 3 » خواب ، تمام قواى طبيعى را تقويت مىكند » . « 4 » چهارم : قانون « شناخت ظرفيّت طبيعت » : طبيب بايد همواره متوجه باشد كه در هرحال ، عالم ماده ، دنياى محدوديتها و تضادها است و طبيعت انسان نيز از اين قاعدهء كلى مستثنى نمىباشد ؛ خصوصا اينكه مزاجهاى گوناگون و طبائع مختلف ، هريك ظرفيتى ويژه به طبيعت انسانى مىبخشد . به عنوان

--> ( 1 ) . همان ، ص 879 . ( 2 ) . مجموعه رسائل پانزده‌گانهء مؤلف ، رسالهء حافظ الصحّة ، ص ؟ ؟ ( 3 ) . شرح موجز ، ص 38 . ( 4 ) . شرح موجز ، ص 35 .