ظل الرحمن ( مترجم : عبد القادر هاشمى )
3
قانون ابن سينا ، شارحان و مترجمان آن ( فارسى )
رفت . » با اينكه قانون تأليف يك فيلسوف و منطقدان است و نه تأليف طبيبى باتجربه و ورزيده چون رازى « 1 » و با اينكه على بن رضوان و ابو مروان ابن زهر و ابن جميع مصرى و
--> ( 1 ) - اگرچه رازى طبق سليقهء عام آن زمان در علوم و فنون مختلف مهارت داشت ، امّا ويژگى او فقط در كمال او در طبّ است و شخصيت او در آن پنهان است ، درحالىكه كمال طبّى ابن سينا تنها ويژگى او نيست . در آثار او گوهرهاى علوم و فنون مختلف با درخششى يكنواخت مشاهده مىشود و اين امر اگرچه از طرفى در شخصيّت ابن سينا تنوّع و جامعيّت به وجود آورد ، امّا از طرفى ديگر به او فرصت تمركز فكرى نداد . اگر او فرصت پيدا مىكرد كه با آرامش كار كند تأليفى مهمتر از قانون به يادگار مىگذاشت . ابن سينا فردى فوق العاده باهوش بود و شيوهء نگارش دلنشينى داشت . در تبحّر و ذكاوت او اختلاف عقيده نمىتواند وجود داشته باشد . در كار او شيوهء تأليف غالب است و ابتكار و نوگرايى كمتر ديده مىشود . علّت كمبود تجربههاى شخصى اين است كه وى فرصت كافى براى تجربه به دست نياورد . برعكس در هر تأليف رازى ، از كتاب الحاوى گرفته تا الجدرى و الحصبه و از مسائل طبّ تا شيمى ، سرشار از تجربهء شخصى است . دليل مهم اين امر اشتغال فوق العاده او در طبّ و شيمى است . ابن سينا خود احساس مىكرد كه در طبّ كسى جز رازى رقيب او نيست و با اين احساس سعى مىكرد كه بر رازى خرده گيرد . بيهقى نوشته است كه : « شيخ ، پسر زكريّا ( رازى ) را سخت مسخره كرده و دربارهاش بد گفته است . به اين مضمون كه رازى انسانى است پوچ و بيهودهگوى و كار او تنها آزمايش ادرار يا مدفوع است . » صاحب تتمّه مىنويسد كه « شيخ راست گفته است . به درستى كه رازى در مسائل طبّ قدم فراتر از حد خود گذاشته بود . » اين طعنه نيز اذعان بزرگى رازى در طبّ است . شيوهء تدريس ابن سينا او را زنده و جاويد ساخت . كتابهاى او بيشتر به درد تدريس مىخورد و در زندگى عملى كمتر مىتوان از آنها استفاده كرد ، درحالىكه كتابهاى رازى براى معالجهكنندگان و اهل علم كارآيى ويژه دارد . در آنها تجربيات و نكات تشخيص و سرگذشت كامل مريض و رموز و اشارات ديگر مورد استفاده در مطب وجود دارد . ابن سينا يا به كار تدريس و كارهاى علمى ديگر سرگرم به نظر مىرسد يا -