ملّا حسن و حمد اللّه و قاضى مبارك و همچنين در فلسفه هداية الحكمة و شرح‌هاى ميبدى و صدراى آن را . به همين شيوه مواد درسى طبّ تدوين شد . تعليم پزشكى را با قانونچه و موجز القانون كه خلاصهء كتاب قانون‌اند آغاز مىكردند . در كلاس‌هاى متوسّط شرح‌هاى موجز القانون آقسرائى و سديدى و نفيسى و در كلاس‌هاى پايانى بخش‌هاى مختلف قانون مانند كلّيّات و معالجات و حمّيات را تدريس مىكردند . به اين صورت قانون از آغاز تا انجام در مواد درس پزشكى بر ديگر كتاب‌ها غلبه داشت . در روابط عميق علمى و پزشكى هند با آسياى ميانه ، تركستان روس پس از ايران سهم بيشترى دارد و از آن ديار تعداد زيادى از پزشكان و صاحبان كمال در ديگر رشته‌ها وارد هند شدند . اين روابط در مطالعهء تاريخ فرهنگى و علمى و پزشكى هند سهم زيادى دارد ، بدون درك آنها تاريخ هند و خود اين كشورها ناتمام به نظر مىرسد . بلخ و بخارا و تاشكند و سمرقند گهواره‌هاى علم و دانش بودند كه شهرتشان كمتر از شيراز و اصفهان و گيلان و مشهد نبود . اگرچه ابن سينا و يا از شاگردان او كسى به هند نيامده است ، امّا طبيبان هند تحت تأثير فراوان علم و فنّ او قرار گرفته و توجّه زيادى به مطالعهء تأليفات او و تعليم و تعلّم آن مبذول داشته‌اند و كوشش‌هاى لازمى كه در شرح و حاشيه‌نويسى قانون و متعلّقات آن كرده‌اند ، به نبوغ شخصيّت ابن سينا اعتراف كرده و از وى تقدير به عمل آورده‌اند . كتاب‌هايى كه طبيبان هند در اين باب به زبان‌هاى عربى و فارسى و اردو انجام داده‌اند نخستين بار جزئيات آن به وسيلهء كتاب حاضر عرضه مىشود و اين بخش از كتاب بويژه جالب توجّه خواهد بود . من در جستجوى موضوع تازه براى تحقيق « شارحان و مترجمان قانون » را برگزيدم و قبل از آنكه در اين‌باره مطلبى بنويسم به خوبى مىدانستم كه اين موضوع به تحقيق و تفحّص مداوم نياز دارد و سال‌ها مطالعه و تلاش لازم است . طى ده سال گذشته علاوه بر موضوعات ديگر ، اين موضوع ذهن مرا مشغول كرده بود . علاوه بر كتاب‌هاى تاريخ و