نكتهء اول : گذشت سه روز ، امارهء شرعى بر مرگ نيست . در اين روايات بر اين مطلب تأكيد شده است كه مىبايد نسبت به دفن غريق و صاعقه‌زده ، تا سه روز صبر كرد ؛ ولى بايد توجه داشت سه روز به خودى خود در اين حكم دخالتى ندارد ، بلكه ميزان ، يقين به مرگ شخص است ، اين يقين به‌گونهء عادى هنگامى به وجود مىآيد كه نشانه‌هاى قطعى مرگ ظاهر شود ؛ بنابراين ، اگر پيش از اين زمان ، يقين به مرگ شخص پيدا شد ، ديگر لازم نيست اين مدت ، صبر شود ، شاهد بر اين مدعا روايتى است كه هشام بن حكم از امام موسى بن جعفر عليه السّلام نقل كرده است . در اين روايت آمده : في المصعوق و الغريق ، قال عليه السّلام : ينتظر به ثلاثة أيام إلّا أن يتغيّر قبل ذلك ؛ « 1 » امام دربارهء شخص صاعقه‌گرفته و غرق‌شده فرمود : سه روز دربارهء آنها انتظار كشيده مىشود ، مگر اينكه پيش از اين زمان در آنها تغييرى حاصل شود . همچنان كه پس از سه روز هم اگر يقين به مرگ پيدا نشود ، مجاز به دفن شخص نيستيم . « 2 » مرحوم محمد تقى آملى در شرح خود بر عروة الوثقى مىنويسد : مستفاد از خبر اسحاق بن عمار اين است كه انتظار كشيدن سه روز به اين خاطر است كه در اين مدت ، يقين به مرگ شخص پيدا مىشود ، نه اينكه سه روز انتظار كشيدن كافى است حتى اگر علم به مرگ شخص به‌وجود نيايد . همچنان كه منظور از تغيير ، آن است كه موجب علم به مرگ فرد شود ؛ مانند تغيير در بو يا صفت به‌گونه‌اى كه صفتى پيدا كند كه انسان زنده نمىتواند چنين باشد ؛ مانند نشانه‌هايى كه پزشكان ياد كرده‌اند . . . ، افزون بر اتفاق فقها بر اعتبار يقين به مرگ حتى پس از گذشت سه روز . . . ؛ بنابراين ، احتمال اينكه تحديد به سه روز . اماره‌اى شرعى است

--> ( 1 ) . كافى ، 3 / 209 ، شماره 1 . ( 2 ) . براى آگاهى از نظرات فقهاى پيشين و معاصر دربارهء اين گروه از روايات و برداشت آنها از ضرورت تأخير سه روزه در دفن برخى از مردگان ، ر . ك : سلسلة ينابيع الفقهيه ، ج 2 ، ص 628 ( الجامع للشرايع ) ؛ سرائر ، ج 1 ، ص 158 ؛ النهاية و نكتها ، ج 1 ، ص 252 ؛ نهاية الاحكام ، ج 2 ، ص 217 - 218 ؛ معتبر ، ج 1 ، ص 263 ؛ جامع المدارك ، ج 1 ، ص 126 ؛ جواهر الكلام ، ج 4 ، ص 25 - 26 ؛ مستمسك العروة الوثقى ، ج 4 ، ص 29 .