اين حركت ، روشن نباشد ، جنين ارث نمىبرد ؛ اين حركت مىتواند برگرفته از كشيدگى عضلات باشد ؛ اما اگر انگشتان خود را باز و بسته مىكند ، اين نشانهء زنده بودن اوست . « 1 » مرحوم مامقانى نيز از ميان فقيهان متأخر اين مطلب را چنين توضيح مىدهد : پرداخت ديهء موجود روح‌دار واجب نيست ، مگر روشن شود كه هنگام جنايت منجر به سقط ، زنده بوده ؛ مانند اينكه پس از سقط شدن ، بگريد ، عطسه كند ، در داخل يا خارج شكم حركتى كند كه از حركت برگرفته از كشيدگى عضلات قابل تشخيص باشد . « 2 » باز شدن چشم و گوش در روايت محمّد بن مسلم از امام باقر عليه السّلام آمده است : هنگامى ديهء كامل در جنايت بر جنين واجب مىشود كه چشم و گوش جنين باز شده ، اندام‌هايش كامل شود . عن الرّجل يضرب المرأة فتطرح النّطفة ؟ . . . ، قلت : فما صفة خلقته إذا كان عظما ؟ فقال : « إذا كان عظما شقّ له السّمع و البصر ، و رتبت جوارحه ، فإذا كان كذلك ، فإنّ فيه الدّية كاملة ؛ « 3 » دربارهء مردى پرسيده شد كه زنى را مورد ضرب و شتم قرار داده و از او نطفه‌اى سقط مىشود . . . ؛ گفتم : چه ويژگى جسمانىاى دارد اگر جنين سقطشده استخوان‌دار باشد ؟ [ امام عليه السّلام ] فرمود : اگر جنين داراى استخوان بوده ، گوش و چشمش بازشده باشد و اندام‌هايش ترتيب يافته ، در جاى خود قرار گرفته باشند ، براى او ديهء كامل است . اين مضمون در روايت زراره نيز آمده است . « 4 » حضرت باقر عليه السّلام - بنابرآن روايت - يادآور مىشوند كه پس از تكميل شدن بعد جسمانى جنين ، خداوند دو فرشتهء خود را به سوى او مىفرستد . آن دو ، در جنين ، روح حيات دميده ، چشم و گوش و همهء

--> ( 1 ) . همان ، ج 2 ، ص 174 . ( 2 ) . مناهج المتقين ، ص 530 . ( 3 ) . كافى ، ج 7 ، ص 345 . ( 4 ) . همان ، ج 6 ، ص 13 - 14 .