مزاج‌ها از اعتدال مطلق خارج است و در آن‌ها فعل و انفعال چنين واقع شده است كه يكى از دو طرف متضاد ، غالب شده و دو طرف ديگر اعتدال يافته است . در مقابل اين چهار قسم مزاج بسيط ، چهار قسم ديگر هست كه مركب است و آن اين است كه اعتدال ميان دو طرف ، متضاد نباشد ؛ بلكه چنان استقرار يافته باشد كه دو غلبه در كار باشد ، يعنى هم گرمى باشد و هم خشكى يا هم سردى باشد و هم خشكى يا هم گرمى باشد و هم ترى يا هم سردى باشد و هم ترى . پس جمعا نه مزاج مىشود ؛ يكى معتدل ، چهار مزاج بسيط و چهار مزاج مركب . 5 - كيفيت مزاج‌ها از چهار كيفيت - كه عبارت‌اند از گرمى ، سردى ، ترى و خشكى - فقط دو كيفيت گرمى و سردى اثر كننده ( فاعل ) است . مثلا ، حرارت آتش يخ را ذوب و آب را داغ كرده ، سپس به بخار تبديل مىكند و اگر ميله آهنى را حرارت دهيم ، بر طول آن افزوده مىشود . هم‌چنين ، سرما در كائنات اثر مىگذارد ، زيرا به‌طور محسوس مىبينيم كه برودت باعث انجماد آب مىشود و در فصل زمستان ، آثارى كه از سرماى هوا پديد مىآيد ، بر همه مشهود است ولى خشكى و ترى ( و به عبارت ديگر ، جامد و سيال بودن ) كه دو كيفيت ديگر هستند ، بر اجسام تأثيرى ندارند و نمىتوانند باعث تغيير آن‌ها شوند ، بلكه خودشان تحت تأثير حرارت و برودت قرار مىگيرند . به اين معنى كه ، حرارت ، مثلا جامد بودن را از آهن سلب مىكند و آن را مىتواند به مايع تبديل كند ، درصورتىكه جامد بودن آهن نمىتواند تأثيرى بر اجسام بگذارد ، به اين جهت ، مىگويند كه گرمى و سردى فاعلند و ترى و خشكى منفعل . ابن سينا در كتاب شفا ( فنّ سماع طبيعى ، ص 729 ) مىگويد : كيفيات ملموس اولى ( كيفياتى كه با حس درك مىشوند و بر كيفيات ديگر مقدم هستند ) چهار است كه دوتاى آن‌ها ؛ گرمى و سردى فاعلند و به واسطهء فاعل بودن ، آن‌ها را به فعلشان تعريف مىكنند و مىگويند گرمى آن است كه اجسامى را كه مختلف‌اند از هم جدا مىكند و اجسامى را كه متشابه‌اند با هم جمع مىكند و اين خاصيت آتش است و سردى آن است كه اجسام متشابه و غير متشابه را با هم جمع مىكند و اين خاصيت آب است و دو كيفيت ديگر از اين چهار كيفيت ؛ يعنى ، ترى و خشكى منفعل‌اند و به واسطهء منفعل بودن آن‌ها را به انفعالشان