سيد جلال مصطفوى كاشانى

40

مجموعه آثار دكتر سيد جلال مصطفوى كاشانى ( فارسى )

تعريف مىشود و مىگويند ترى كيفيتى است كه به واسطهء آن جسم به آسانى محصور مىشود و شكل جسمى را كه بر او احاطه دارد مىپذيرد و به‌زودى هم ترك شكل مىكند ( تعريفى است كه امروزه در كتاب‌هاى فيزيك از جسم مايع يا سيال ارائه مىدهند ) و خشكى كيفيتى است كه به واسطهء آن ، جسم به‌دشوارى محصور مىشود و از غير خودش به‌دشوارى قبول شكل مىكند و به‌دشوارى هم آن را ترك مىكند ( تعريف جسم جامد در كتاب‌هاى فيزيك امروز ) و از اين روست كه دو جسم تر به واسطهء تماس به آسانى به هم مىچسبند و تا وقتىكه تماسشان محفوظ است جدا شدنشان دشوار بلكه غير ممكن است تا اينكه پيوستگى آن‌ها به آسانى جدا شود و جسم خشك به خلاف اين است و ازاين‌رو ، دو كيفيت اول را فاعل و دو كيفيت دوم را منفعل مىخوانند . اگرچه گرم و سرد هر يك در ديگرى فعل مىكند و از او منفعل هم مىشود و هم‌چنين هر يك از تر و خشك هم در ديگرى فعل مىكند و هم از او منفعل مىشود ، و ليكن چون گرم و سرد را به تر و خشك بسنجند ، ديده مىشود كه تر و خشك در گرم و سرد تأثير نمىكند اما گرم و سرد در تر و خشك تأثير مىكند . هر عنصرى داراى كيفيت و ماده‌اى ( گوهرى ) است . كيفيت اثركننده و ماده اثرپذيرنده است ، مثلا حرارت آتش در ماده يا گوهر آب اثر كرده آن را به بخار تبديل مىكند . در همان كتاب ( شفا ، فنّ سماع طبيعى ، ص 679 ) براى توضيح اين مطلب چنين مىخوانيم : اجسام عنصرى چون با هم ملاقات كنند ، بعضى در بعضى فعل مىكنند و هر كدام از آن‌ها به سبب صورتشان ( كه آن را طبيعت يا كيفيت نيز گويند ) فاعل است و به سبب ماده منفعل ، چنان كه شمشير تيزيش فعل مىكند و آهنش كندى و فرسودگى مىيابد . تركيب يا امتزاج دو جسم عنصرى به وسيلهء قواى متضاد آن‌ها صورت مىگيرد . از يك طرف ، گرمى و سردى كه دو ضدند در يكديگر اثر مىكند و از طرف ديگر ، ترى و خشكى نيز در يكديگر تأثير مىگذارند . اگر يكى بر ديگرى غلبه كند آن را از نوع خود مىسازد ، مثل اينكه آتش چون به چوب برسد آن را مىسوزاند ؛ در اين صورت ، مىگويند چوب فاسد و آتش كائن شد .