و به‌طور جدا از هم در خلل اجزاى ديگر موجود است و به‌محض اينكه آب بر آن ريختيم ظاهر مىشود ، به همين طريق آتش در مزاج داخل شده و با ديگر ممتزجات آميخته مىگردد و اثر آن در فعل و انفعال ، رنگ‌ها ، طعم‌ها و بوها ظاهر مىشود ، چنان كه در انواع ممتزجات مشهود است ، و حرارت اجزا كم نمىشود و به سبب برودت ضعيف هم نمىشود » . 4 - اقسام مزاج‌ها در خاتمه اين بحث ، بايد گفت كه مزاج ( يعنى ، كيفيتى كه از امتزاج عناصر پيدا مىشود ) نه قسم است : يك قسم آنكه وجود خارجى ندارد ، اعتدال مطلق است ؛ يعنى ، هر عنصرى در عنصرهاى ديگر همان قدر فعل كرده باشد كه آن‌ها در او كرده‌اند و هيچ‌كدام كيفيتشان بر ديگرى غلبه نداشته باشد . چهار قسم هم مزاج بسيط است كه در هر يك از آن‌ها دو كيفيت متضاد از چهار كيفيت معتدل‌اند و از دو كيفيت متضاد ديگر ، يكى غالب است و آن مزاج را به نام كيفيتى كه غالب است ، مىنامند و آن‌ها عبارت‌اند از : مزاج سرد ، مزاج گرم ، مزاج تر و مزاج خشك . چهار قسم هم مزاج مركب است كه در آن‌ها از هر دو كيفيت متضاد ، يكى غالب است و آن‌ها عبارت‌اند از : مزاج گرم و خشك ، مزاج گرم و تر ، مزاج سرد و خشك ، مزاج سرد و تر . براى توضيح بيشتر و روشن‌تر شدن مطلب ، ترجمهء عبارتى را كه ابن سينا دراين‌باره در كتاب شفا ( فنّ سماع طبيعى ، ص 711 ) آورده است در اينجا ذكر مىكنيم : اين مزاج ، بر چند وجه است : يا اين است كه جسم بسيط گرم ، جسم سرد را به همان مقدار گرم مىكند كه جسم سرد جسم گرم را ؛ تا حالتى حادث شود كه واسطهء ميان شدت سردى و گرمى باشد ، هم‌چنين ميان شدت ترى و خشكى و اين امتزاج را معتدل مطلق مىگويند ( معتدل مطلق در خارج وجود ندارد ) اما اگر اعتدال فقط ميان گرمى و سردى باشد و ميان ترى و خشكى نباشد بلكه ترى غالب باشد ، آن را مزاج تر مىگويند يا اگر خشكى غالب باشد آن را مزاج خشك مىنامند و اگر امر معكوس باشد و اعتدال ميان گرمى و سردى نبوده بلكه ميان خشكى و ترى باشد ؛ يعنى ، گرمى يا سردى غالب باشد مزاج را گرم يا سرد گويند و اين