قدما دراين‌باره تحقيقات بسيار دقيقى داشته‌اند كه مطالعه آن امروزه براى ما حيرت و شگفتى ايجاد مىكند ، مثلا بحثى دارند با عنوان « نبض در اورام » و در اين بحث نبضى كه مخصوص ورم كبد است با نبضى كه مربوط به طحال يا ريه است ، جداگانه شرح داده شده است و اينكه ورم هر يك از اعضاى داخلى بدن ، نبض را به حالت خاصى درمىآورد شرح داده‌اند . ناگفته نماند كه تا يك قرن پيش پزشكان اروپا كه از وسايل پاراكلينيك استفاده نمىكردند به تقليد از قدما با آزمايش نبض ، انواع بيمارىها را تشخيص مىدادند و يكى از پزشكان معروف نيمهء دوم قرن نوزدهم ، كليه بيمارىها را فقط با گرفتن نبض بيمار تشخيص مىداد . اگر توجه كنيم به اينكه در همهء كتاب‌هاى پزشكى امروز نوشته‌اند كه با يكى دو علامت ، و لو اينكه مخصوص و مشخص يك بيمارى باشد ( شاخص ) « 1 » نمىتوان آن بيمارى را تشخيص داد و بايد براى رسيدن به تشخيص صحيح ، مجموعه‌اى از علايم را در نظر گرفت و درضمن آزمايش‌هاى بالينى ، از پاراكلينيك هم كمك خواست ، آن‌گاه به تيزهوشى ، خبرگى كامل و هنرنمايى پزشكان قديم ايران در تشخيص بيمارىها با يكى دو علامت پى مىبريم . از مطلب دور افتاديم ، رازى در بالين بيمار نشسته و نبض او را به دست گرفته و ورم كبد را تشخيص داده است . اكنون مىخواهد هنرنمايى كند و بيمار و اطرافيان را به شگفتى وادارد . پس ، بدون اينكه از بيمار سؤالى كند و شكايت او را پرسد ، دست خود را مستقيما به طرف پشت بيمار برده و در طرف راست و پايين ، آنجا كه موضع كبد است ، روى دنده‌ها گذاشته و مىگويد تو دردى در اينجا دارى ، بيمار حيرت‌زده به آن اقرار مىكند ، اين مطلب را رازى به اين عبارت بيان مىدارد : فوضعت يدى على ضلوع الخلف من جانبه الايمن و هو موضع الكبد فقلت هذا يوجعك فاقر بذلك .

--> ( 1 ) . pathognomonique