سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )
59
طب در دوره صفويه ( فارسى )
« . . . و يكى از پادشاهان انگلستان به نام ادوارد ، در جنگى كه در آن سوى درياها ، در نزديكى شهر آرون رخ داد به وسيله شمشير زهرآلود سوران كبير زخم كشندهاى برداشت ، و به هنگامى كه تقريبا مشرف به موت بود ، كاهن بزرگ معبد شهر كه مردى صاحب نام و بسيار ثروتمند بود قدرى پادزهر مهره به وى داد و جانش را از مرگ رهانيد . » ملكه اليزابت اول هميشه مقدارى از اين ماده را در زير نگين يكى از انگشترىهاى خود نگاه مىداشت . در كتب داروسازى انگلستان بين سالهاى 1618 ( 1028 ه . ق . ) تا 1746 ( 1159 ه . ق . ) از اين ماده به عنوان يك داروى رسمى اسم برده شده است و حتى در سال 1223 فتحعلى شاه مقدارى پادزهر مهره را به عنوان يك هديه گرانقيمت براى ناپلئون ارسال داشت كه او فورا آن را در آتش انداخت پادزهر مهره اصلى مادهاى است كه در دستگاه گوارشى بز ، مخصوصا كلهاى ناحيهء خراسان توليد مىگردد « 27 » . محمد بن يوسف هروى در كتاب بحر الجواهر خود مىنويسد كه در بين تمام شهرها و دهات خراسان بهترين پادزهر مهره از دهكده شبانكاره نزديك طوس بدست مىآيد . عماد الدين هم نوشته است كه اين ماده را در قسمتهاى مختلف هند و ايران مىتوان يافت و اضافه مىنمايد كه در سوريه انواع تقلبى اين پادزهر ساخته مىشود و اين سنگها كه از شيرهء درخت درست مىشوند شباهت تام به سنگ اصلى دارند و براى تميز نوع تقلبى از نوع اصلى بايد سوزن سرخشدهاى را به آن فرو كرد اگر سنگ تقلبى باشد از آن دود سياه رنگى برمىخيزد و اگر اصل باشد دود زرد رنگ . عماد الدين در دنبالهء اين بحث اظهار مىدارد كه پادزهر مهره را در چين از بطن ميمونها به دست مىآورند . برخى از دغلبازان نيز مازورا به جاى اين ماده به فروش مىرسانند نويسنده سپس به شرح روشهاى مختلفى كه براى تشخيص انواع اصلى پادزهر مهره از انواع تقلبى آن وجود دارد مىپردازد و مىگويد كه اين كار با توجه به وزن ، رنگ و ساير مشخصات ماده مزبور نيز امكانپذير است . جالب است بدانيم كه پادزهر مهره ، در بين توده انبوه داروهاى سنتى توانست شهرت و معروفيت خود را تا همين اواخر حفظ كند ، براى مثال يكى از بيماران خود من ، پس از آن كه درمان شد به عنوان قدردانى يك قطعه از آن را به من داد اما آزمندى يكى از مستخدمين من موجب گرديد كه وظيفه خودش را نسبت به اموال اربابش از ياد ببرد و ظرف مملو از زعفرانى كه اين ماده با نهايت دقت در آن محفوظ شده بود ، در يكى از غيبتهاى من از تهران ناپديد بشود . دربارهء پادزهر مهره مطالب فوق العاده زيادى در دورهء صفويه نوشته شده است و تقريبا
--> ( 27 ) - از اين كل دو نوع وجود دارد : يكى در شمال آفريقا به نام موهر با نام علمى Gasella dama mohrr و ديگرى كلى با نام Capra aegagras كه در شمال خراسان يافت مىشود - مترجم