سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )
58
طب در دوره صفويه ( فارسى )
به داروها نوشته شدهاند فرق دارد زيرا مىبينيم كه تنها به بحث دربارهء ترياق اكتفا نكرده است . از اين كتاب دو نسخه خطى در لندن وجود دارد و بررسى آنها مىتواند جالب باشد . اين كتاب به طور خلاصه شامل يك مقدمه است كه در آن راجع به كسانى كه علم طب را جدى نمىگيرند گفتگو شده است . فصل اول مربوط به تاريخ طب و نظريات مختلفى است كه دربارهء چگونگى پيشرفت آن ابراز شده است در فصل دوم نقش خواب و رويا در پيشرفت علم طب مورد بحث قرار گرفته است . مطالب فصل سوم دربارهء كشفيات پزشكى است كه بشر در اثر اتفاق به راز آنها پى برده و در آخر چگونگى ساخته شدن ترياق فاروق شرح داده شده است . كتاب همچنين داراى پاياننامهاى است كه راجع به سموم و طرق پيشگيرى از مسموم شدن و شرح مخصوصى دربارهء پدر طب كه اسقالنوس ناميده شده است و به احتمال قوى منظور نويسنده اسقولبيوس بوده است مىباشد . پزشكان دورهء صفوى افراد بسيار خوششانسى بودند زيرا علاوه بر ترياق فاروق به پادزهر ديگرى نيز دسترسى داشتند كه به مراتب موثرتر از آن بود ، يكى از محاسن اين ترياق اين بود كه ساختنش هيچ زحمتى نداشت و اين كار را طبيعت انجام مىداد ، به علاوه ترياق فاروق داراى منشاء رومى بود درحالىكه اين يكى صددرصد ايرانى محسوب مىشد . اين ماده را پادزهر مهره و اختصارا پادزهر مىناميدند . پادزهر مهره را مىشد به صورت داخلى يا خارجى به كار برد و اعتقاد بر اين بود كه خنثىكنندهء اغلب سموم حيوانى ، گياهى و يا معدنى است - بعدها خواص درمانى آن گسترش بيشترى پيدا كرد و داروى مخصوص امراضى از قبيل و با ، صرع ، آبله ، و برخى از تبها نيز شناخته شد . شهرت و اهميت پادزهر مهره در سالهاى قرن پانزدهم به اوج خود رسيد به طورى كه مادر تقريبا همه كتب طبى كه در سدهء مزبور نوشته شدهاند به لغت پادزهر ، پادزهر مهره و يا حجر التيس برخورد مىكنيم كه همه دربارهء همين ماده مىباشند . شهرت پادزهر مهره به سالهاى قبل از دورهء صفويه برمىگردد . رازى در كتاب خود چند بار به آن اشاره كرده است ، در نوشتههاى على بن عباس اهوازى و ابن سينا هم به اين موضوع برخورد مىكنيم . در يك ترجمه قديمى از كتاب منصورى رازى چنين نوشته شده است : « شيطان سموم كه قلب را رنجه مىدارد و بر آن تاثير مىگذارد چگونه ممكن است درمان بشود اگر پادزهر مهره وجود نمىداشت ؟ چه فقط اين ترياق است كه در مقابل آن مقاومت مىكند ، به علاوه من خود شاهد بودم كه چگونه پادزهر سم هلاهل را كه موثرترين سموم است خنثى كرد . » ديرى نگذشت كه شهرت پادزهر مهره به اروپا هم رسيد . نيكولامونارد « 26 » نوشته است كه اين ترياق جان يكى از پادشاهان انگلستان را نجات داد :
--> ( 26 ) - Nichola Monard