سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )

276

طب در دوره صفويه ( فارسى )

نويسندگان برداشته و دقيقا شرح مىدهد كه اگر دستوراتى را كه براى پيشگيرى از حامله شدن داده است موثر واقع نشد چه بايد كرد . او مىگويد : « استفاده از دارو اعم از اين كه به صورت داخلى يا خارجى مصرف بشوند هميشه موثر است و اضافه مىكند كه استفاده از لباس‌هاى گرم و پرهيز از غذاهاى غابض ، تلخ و يا سرد روش بسيار موثرى است و مخصوصا بايد از خوردن هندوانه و هلو خوددارى كرد و در عوض هر قدر مىشود ، تخم‌مرغ ، پياز ، آش ، تره فرنگى ، پنيرك ، زعفران ، دم حيوانات و گوشت ران جوجه خورد . به علاوه بايد به ورزش‌هاى سخت پرداخت به صورت‌هاى مختلف با شوهر همبستر شد و زياد خنديد . در تحفة المومنين كه به سال 1110 نوشته شده است دستورات مربوط به جلوگيرى از باردارىهاى ناخواسته و توصيه‌هاى مربوط به درمان نازائىها به شدت با يكديگر مخلوط است براى مثال جملاتى نظير براى حاملگى فورى اگر پنير مايه خرگوش صحرائى و پشكل او به ميزان مساوى با عسل مخلوط و سه روز و سه شب پشت سر هم به صورت شياف مصرف گردد و سپس يك مثقال گرد عاج خورده شود زن فورا حامله مىشود و اين چيزى است كه تجربه شده است و همين نتيجه را مىتوان از مصرف ادرار شتر ، عسل و شراب گرفت در عوض اگر زنى هر ماه مقدار زيادى ادرار شتر بنوشد حامله نمىشود و همين نتيجه از خوردن پشكل الاغى كه در ادرار زن خيسانده شده باشد به دست مىآيد ، نويسنده در جاى ديگر اظهار مىدارد كه اگر زنى به جاى شير شتر از شير قوچ استفاده كند براى هميشه عقيم مىشود . با بررسى مطالبى كه در دورهء صفويه در اين باره نوشته شده است معلوم مىگردد كه روش‌هاى مورد استفاده به چهار گروه تقسيم مىشدند : اول داروهاى خوردنى كه مانع حاملگى مىگرديدند . با وجود آن كه از قديم الايام برخى داروها داراى يك چنين خاصيتى دانسته مىشدند ولى اين ابن بيطار بود كه با درخشش خود در حدود سال‌هاى 648 آن‌ها را رايج ساخت و عملا مورد استفاده قرار داد . ابن بيطار همان قدر به داروهاى ضد باردارى خوردنى علاقه نشان مىداد كه ابن سينا به آن‌ها شك و ترديد داشت در بين داروهائى كه ابن بيطار تجويز كرده است پنير مايه ، سداب ، كف ، تاجريزى ، كيميا و شبدر ديده مىشود . پنير مايه را حنين بن اسحق و جوهانيتوس نيز تجويز كرده و مىنويسند : « اگر زنى در حين قاعدگى ماهيانه خود سه روز متوالى پنير مايه خرگوش نرى را بخورد تا قاعدگى بعدى حامله نخواهد شد » با توجه به نوشتجات موجود چنين معلوم مىشود كه استفاده از اين ماده بسيار رايج بود و نويسندگان دوره صفوى نيز آن را مكررا يادآورى كرده‌اند . ابن بيطار پنير مايه گوزن را نيز موثر مىدانست معتقد بود كه اگر آن را با كره مخلوط كرده به صورت شياف به كار ببرند نتيجه معكوس مىدهد و موجب تسريع حاملگى مىگردد . دوم داروهائى كه محلا روى فرج ، داخل آن و يا روى ذكر مرد به كار برده مىشدند و اين روش خيلى بيشتر از روش داروهاى خوردنى توسط پزشكان و نويسندگان رسالات و كتب پزشكى توصيه شده است زيرا در اغلب موارد به صورت يك مانع فيزيكى در رسيدن اسپرم مرد به رحم زن عمل مىكردند البته انواعى از اين داروها داراى تاثير شيميائى بودند . على بن عباس مجوسى اهوازى به جانبدارى از اين روش مىپردازد و هر دو نوع آن را توصيه مىكند . او مىنويسد :