سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )
206
طب در دوره صفويه ( فارسى )
ضايعات وارده بر پوست سر يك انسان از پوست سگ استفاده مىكند كه طبعا حالت فوق العاده جالبى مىتواند باشد : در هرات شخص را سعقه بر تمام سر پديد آمده بود به هيچ علاج اصلاح نمىيافت استاد علا الدين هندى جراح ساكن هرى آن شخص را بيهوش دارو داد و تمام پوست سر او را برداشت و پوست تازه سگ بجاى آن نهاد و دوخت و بست و مرهم و طلاها بر محل وصل مىنهاد و ضمادهاى روياننده مىبست و غذاهاى مناسب جراحت مىخوراند و مدتى را آن پوست وصل يافت و بروئيد از سلطان حسين بايغرا منشورى در آن باب سند است و اين از عجائب است . چنين به نظر مىرسد كه در دوره صفويه جراحى مربوط به سوراخ كردن جمجمه به تدريج منسوخ شده بود زيرا من در هيچيك از كتب مربوط به آن دوره مطلبى در اين باره مشاهده نكردهام . ظاهرا در آن دوره وجود غدد سلى در ناحيهء گردن يك بيمارى و عارضه رايج بوده است زيرا مىبينيم كه حكيم محمد مرتبا به اين موضوع اشاره مىكند و معتقد است كه علت ابتلاى به آن سردى هوا و زندگى در مناطق شهرى است . او توصيه مىكند كه بيمار بايد در مراحل خيلى اوليه بيمارى به درمان خود مبادرت كند زيرا نه تنها بيمارى مزبور خطرناك بوده و ممكن است غدد مزبور چركين بشود و جاى آن به صورت حفرههاى كريه المنظرى دربيايد بلكه چون نمىتوان روى آن را پوشاند و از انظار پنهان نگاه داشت . شخص را در نظر ديگران زشت و بدمنظر جلوه مىدهد . براى درمان در مراحل اوليه بايد موهاى اطراف غده خوب تراشيده بشوند و غدهء مزبور سوزانده بشود و اگر اين روش مفيد واقع نشد دست به اقدامات حادترى زد . براى اين منظور بايد پس از بيهوش كردن بيمار پوست روى غده شكافته شده غده و تمام حولوحوش آن خارج شود و سپس محل زخم سوزانده شود . او اضافه مىكند كه جراح بايد شجاعت داشته باشد و تصور نكند كه درمان مزبور موجب مرگ بيمار مىگردد مگر آن كه زخم روى شاهرگ قرار گرفته و سوزاندن محل آن موجب آسيب رسيدن به رگ مزبور بشود . گهگاه ممكن است غدد زير بغل ، كشالهء ران و يا يكى از اندامهاى اصلى بدن متورم بشود . حكيم محمد يك چنين بيمارىهائى را در طبقهبندىهاى مخصوص به خود قرار مىدهد و آنها را از غددى كه در گردن پيدا مىشوند مجزا مىداند و براى درمانشان فقط توصيه مىكند كه روى آنها را بايد خوب تميز كرد و مرهم گذاشت . غدد متورمشده در اثر ابتلا به طاعون نيز به نوبهء خود در مقولهء خاصى قرار گرفته و براى درمان آن جراحى ضرور دانسته نمىشد ، براى جلوگيرى از ابتلاى به طاعون خوردن خيار همراه با گوشت و روغن را مفيد مىدانستند . امكان درمان غدد متورم نقاط مختلف بدن از راه لمس كردن آنها بر پزشكان دوره