شمس الدين احمد
60
خزائن الملوك ( فارسى )
صندوق دوم در جواهر زواهر امور طبعيه طبيعت بر قول حكيم افلاطون قوتىست آلهيه كه بر مصالح بدن موكلست كه از شان وى باشد حفظ كمالات چنانچه هست بر بدن به قدر امكان بشرى و بر قول امام اوحد بقراط قوتىست كه مدبر بدن انسان است بدون اراده و شعور و امور طبعيه هفتاند اركان و امزجه و اخلاط و اعضا و ارواح و قوى و افعال اما اركان كه آنها را اصول و اسطقسات و عناصر گويند اجسام بسيط و اجزاى اوليهء مواليد ثلثهاند و بسيط آن را گويند كه جزوى از اجزاى او مشارك باشد مر كل را در اسم و حد چنانچه نار كه اگر هر جزو او را جداگانه كنيم همان نار باشد و مركب خلاف اين بود و وى آنست كه اگر اجزاى تركيبى او را از يكديگر جدا كرده شود مشارك نباشند مر كل را بلكه مغاير يكدگر باشند چنانچه نجار كه اگر اجزاى او را جدا كنيم هرآئينه اجزاى مائى و هوائى كه مغاير يكدگراند ظاهر شوند و مركب يا تامست يا غير تام مركب تام آنست كه صورت نوعى او حافظ تركيب او باشد و غير تام خلاف اينست و هريكى ازين دو نوع مركب منقسم مىشود به دو قسم يكى آنكه مركب باشد بتركيب اول يعنى فراهم آمده باشد از اجزاى بسيط دوم آنكه مركب باشد بتركيب ثانى يعنى فراهم آمده باشد از اجزاى مركبه و اول را تركيب اولى و ثانى را تركيب ثانوى گويند پس مثال مركب تام بتركيب اولى يا قوت و مانند اوست كه سبب حدوث يا قوت بخار ارضى و شعاع خورشيدست و آن مركبست باجزاى بسيط و صورت نوعيهاش حافظ تركيب اوست و مثال مركب تام بتركيب ثانوى ذهب و امثال آنست كه ذهب مركبست از اجزاى مركبهء زيبقى و كبريتى و صورت نوعيهء آن حافظ تركيب آنست و مثال مركب غير تام بتركيب اولى ابرست كه مركب مىشود از اجزاى بسيط مائى و هوائى اما صورت نوعيهء وى حافظ تركيب او نيست و مثال مركب غير تام بتركيب ثانوى تگرگست كه مركب مىشود از اجزاى مركبهء بخار و بر دو صورت نوعيهء آن حافظ تركيب وى نيست و اركان يعنى عناصر چهارست و اين يا خفيفاند يا ثقيل و هر واحد ازين دو يا مطلق است يا مضاف پس آنچه خفيف مطلقست آتشست لهذا طالب غايت محيطست و محدب او مماس مقعر فلك قمرست و آنچه خفيف مضافست هواست لهذا طالب جهت محيطست و محدب او مماس مقعر نارست و آنچه ثقيل مطلقست خاكست لهذا طالب غايت مركز و فروتر از همه اركانست و آنچه ثقيل مضافست آبست لهذا طالب جهت مركز و زير هوا و بالاى ارض واقعست و بطبيعت آتش گرم و خشكست و باد گرم و تر و آب سرد و ترست و خاك سرد و خشك و نفع نار در كائنات تلطيف و تنضيجست