كه حالا تدبير اين چيست حكيم موصوف عرض نمود كه الحال چه وقت تدبير است به مجرد استماع اين كلمهء ياس آب ديده شده به طرف نحيف متوجه شدند عرض كردم كه حضور اضطراب را به خود راه ندهند بعونه تعالى اين حالت سرسامى كه به سبب قبض طبع و صعود ابخره بدماغ عارض گرديده در چند ساعت رفع مىگردد و بعد از آن چيچ فرو رفته نيز به تدبيرى مناسب ظاهر مىشود چنانچه همان وقت به اتفاق رأى حكيم غلام نبى صاحب تجويز عمل براى تليين به عمل آمد و بعد يك ساعت نجومى دو بار اجابت طبع شده چند سده برآمد و همه عوارض بر طرف شده به هوش آمدند و بعد از آن تدبير ظهور دانه چيچك بتبخير آب مطبوخ ادويه مناسبه و غير آن كرده شد و آبله‌هاى سفيد نمودار گرديده در مدت بيست روز صحت كلى حاصل شد ليكن در يك چشم چنان گلچشم به همرسيد كه وقت خواب از پلكهاى چشم به قدر سر پستان بيرون مىماند و بصارت آن چشم به الكل باطل گرديد از ملاحظهء آن نواب مغفور كمال افسوس فرموده به احقر ارشاد نمودند كه اين نقصان بزرگ در شكل فرزند پيدا شد و زنان محل . و اطباى ديگر مىگويند كه زوال گلچشم كه در چيچك پيدا مىشود ممكن نيست عرض نمودم كه برخوردار محمد افضل خان هر سال سرمهء مرتب مىسازد كه از آن جاله و پهولى چشم سدها مردم بر طرف شده يقين گلى است كه به استعمال آن اين هم زائل خواهد شد چنانچه آن سرمه بترسيل سوارى سمت اندور از برخوردار مسطور طلب ساخته يك ميل آن وقت خواب شب در چشم كشيده مىشد و بعون شافى مطلق در مدت پانزده روز گلچشم بر طرف شده و بصارت آن چشم به خوبى عود نمود و از مشاهدهء تاثير آن سرمه كه از قبيل خرق عادات بود نواب مبرور و سائرند يمان آن جنت مكان متعجب بودند و به جلد دى آن احقر را بعطاى خلعت هشت صدر و پيه و دوازده صدر و پيه نقد ممتاز فرمودند برد الله مضجعه و جعل الجثه مسكنه علاج جدرى بدان كه علاج جدرى مشتمل است بر هشت تدابير يكى تدبير منع خروج جدرى دوم تدبير قبل از ظهور جدرى سوم تدبير بعد بروز جدرى چهارم تدبير نضج جدرى پنجم تدبير خشك كردن آبله شش تدبير دور كردن خشكريشه هفتم تدبير حفظ اعضا از آفت جدرى هشتم تدبير قلع آثار جدرى طبيب ماهر هر يك از اين تدابير حسب اقتضاى وقت آن به عمل آرد تدبير منع خروج جدرى و اين تدبير در فصل شيوع اين مرض كه آن در اكثر امر فصل ربيع و در هند ماه چيت است قبل از حدوث تب و ظهور چيچك در كسانى كه جدى برنيامده باشد استعمال بايد كرد پس مىبايد كه بيش از ظهور علامات اين مرض بنا بر تقدم حفظ در آن فصل زلو پس سر اطفال بچسپانند و حجامت كنند و خون به قدر مناسب برآرند و دواى سرد مقوى دل مانند عناب عرق كيوره گلاب سكنجبين شربت انار مقرر كنند . و ايضاً طفل شيرخواره و مادر آن را مصلحات خون مثل عرق شاهتره و عرق سرپهوكه و شربت عناب و شيره تخم كاهو و لعاب اسپغول و خاكشى گاه گاه مىداده باشند و غذا از بقولات سرد و حموضات كنند . و اگر گوشت هم خورد در بقولات پخته خورانند و از گوشت ساده و بادنجان و كنجد و حلبه و شبت و شاخل و اشياى چرب و شيرين و از دو بدن در آفتاب و قرب آتش و مانند آن پرهيز نمايند و گاه گاهى به آب فواكه تليين طبع كنند و قبض طبيعت روا ندارند . و بدانند كه بعض ادويه بالخاصيت مانع بروز چيچك است از آن جمله استعمال شربت كدر است و همچنين شربت شقائق چون گل شقايق كه آن را لاله گويند به قدر بيست مثقال در آب جوش دهند و صاف نموده با چهل مثقال قند سفيد به قوام آرند و بطفل نيم مثقال و بدايه دو مثال خورانند . و گويند كه اين شربت صرع اطفال را نيز نافع است . و اگر دانه رودراج كه هنود از آن مالا مىسازند قدرى در آب سائيده بطفل نوشانند سه چهار روز منع برآمدن جدرى و حصبه كند . و چون برآيد باعث حفظ است و همچنين شير اسپ ماده قدرى نوشانيدن مانع بروز جدرى در آن سال است . و اگر برآيد زياده از چند دانه نمىباشند . و گويند كه اگر شير مادهء اسپ كه اول بچه آورده باشد بعد زائيدنش همان روز بدوشند و در سايه خشك نموده به قدر نخود بطفل خورانند از بروز جدرى و حصبه محفوظ ماند . و اگر بعضى را برآيد دانه متعدد و سليم باشد و در اين باب مجرب و بى عديل است و از خواص مجربه است كه اگر در هر سالى هنگام شيوع اين مرض چند دانه مرواريد كوچك اطفال را بلع كنانند در آن سال جدرى برنيايد . و اگر برآيد زياده برصد عدد نباشد . و گويند كه اگر نيم درم اسارون به آب ترشى ترنج پيش از برآمدن چيچك خورانند بسيار كم برآيد و از مجربات حكيم على است كه اگر پشكل خرگوش دو عدد تا سه عدد بخورانند از دو سه دانه بيش بر نمىآيد . و صاحب مفتاح از فرنگى نقل كرده كه اگر طفل شيرخواره بود به مادرش مقدار چهار تله