و همين سان دو مسهل ديگر داده جهت تعديل گشنيز خشك دو ماشه سورنجان شيرين يك و نيم ماشه گل سرخ يك ماشه در شربت بزورى بارد دو توله آميخته بليسانند و گلاب هفت توله بنوشانند و پوشيده نماند كه پيش از فصد استعمال اطليهء بارده سخت ممنوع است خصوصاً كه مادهء قوى الحراره باشد . علاج اوجاع مفاصل صفراوى مانند علاج اوجاع مفاصل دموى نمايند مگر آنكه در اين قسم تبريد و تسكين زياده بايد كرد و به ادويهء بارده كه در آن قبض نباشد مانند جرادهء كدو و كاهو و كافور با سركه و آب گشنيز سبز سرشته ضماد كنند و در اينجا احتياج ادويهء محلله نمىباشد و اين ضماد براى اورام حارهء مفاصل از مجربات است اسبغول كوكنار هم وزن كوفته بيخته در آب بپزند تا مهرا شود و روغن گل به قدر حاجت آميخته ضماد نمايند . و اگر تسكين حرارت زياده مطلوب باشد اسبغول را ناكوفته داخل نمايند و ضماد اسبغول با سركه آميخته نيز مفيد بود و آب كدو و آب خيار و آب حى العالم و آب كاهو و مانند آن ضماداً و نطولًا به كار برند و هنگام غلبهء درد و خون غشى ادويهء مخدره به قدر تسكين درد ضماد كردن و ادويهء مسكنهء اوجاع خوردن لازم دانند . و چون وجع مفاصل از صفراوى صرف كمتر حادث مىشود و از دم صفراوى اكثر مىافتد در اينجا نيز ابتدا به فصد لازم است و بعد ظهور نضج تنقيهء صفرا به مسهل آن يا به مطبوخ هليله كنند . و اگر طبع نرم باشد بر منضجات اقتصار ورزند و ماده را تحريك ندهند و بعد اسهال مدرات بارد چون كاسنى و خيارين و مانند آن با شربت بزورى بارد يا با سكنجبين بدهند و آنجا كه مادهء مرض صفرا صرف باشد قى كردن نفع تمام دارد و به فصد حاجت نباشد و از ادويهء مسكن وجع عدس مقشر و استخوان سوخته و سورنجان و خشخاش سفيد و بلوط در سركه تر كرده و تخم كاهو و گشنيز خشك است تنها يا مركب به حسب حال مريض بخورانند و عند استعمال سورنجان مراعات مفاصل بتدهين آن بايد كرد و ريختن آب سرد بسيار بر مفاصل و ضماد اسبغول در آب گرم لت كرده روغن گل آميخته تسكين درد مىكند و همچنين سورنجان سفيد و نبات مساوى سه درم به آب سرد خوردن مسكن درد شديدست و كذا استخوان سوخته سورنجان هر واحد يك درم عدس مقشر دو درم باريك سوده هر روز يك درم به گلقند يا شربت بزورى تناول نمودن درد بنشاند . و اگر گشنيز خشك سه درم با هم چند آن شكر بخورند درد بنشاند و شكم قبض نمايد و اگر تخم خشخاش سفيد دو درم با هم وزن شكر بدهند درد ساكن كند و قبض دفع نمايد و اين دواى مخدر هنگام درد شديد توان داد تخم كاهو بزر البنج سفيد هر يك پنج ماشه شيطرج افيون هر يك يك ماشه مثل چلغوزه حبها ساخته يكى از آن بدهند . و اگر كوكنار به قدر حاجت در آب تر كرده ماليده صاف نموده در شب بنوشند آن‌قدر كه كيف كند در وجع مفاصل و عرق النسا شديد كه هيچ دوا سود ندهد تسكين درد نمايد و باقى ادويهء مفرده و مركبه در علاج اوجاع مفاصل دموى مسطور شد حسب حاجت از آنجا اخذ نمايند . اقوال اكابر : [ شيخ ] شيخ مىفرمايد كه در علاج مفاصل حار واجب است كه معالجه بچيزهاى مبرد و مرطب از بقول و لحمان و اغذيه و فواكه و لطوخات و نطولات و قيروطيات كنند و رياضت به اعتدال نمايند و استحمام به آب شيرين سازند بعد از آنكه بر اطراف آب سرد در خانهء اول حمام ريخته باشند و آبزن نيم‌گرم استعمال كنند بعده در آب سرد دفعة درآيند و بر پاى آب سرد بريزند و بايد كه اسهال و ادرار به چيزى نمايند كه در آن گرمى بسيار نباشد مثل شربت ورد و سفرجلى مسهل و اين دوا جيد است و در آن ادرار و تسكين وجع است بگيرند مغز تخم خربزه و مغز تخم خيار و مغاث و سورنجان سفيد هر واحد يك جزو افيون ثلث جزو همه را سوده آميخته چهار درم با شكر چهار درم بخورند كه حاضر النفع است . اطليه بدان كه اطليهء مبرد قابض مثل صندل گاهى الم پيدا كند بلكه احتياج بمفتر و ملين بود و ايذا به مبردات به سبب تمديد آن بود آنچه مرخى باشد مثل ميفختج و روغن گل و قيروطى استعمال نمايند و گاهى بر موضع خرقهء مبلول به سركه مىنهند و از مجربات آب برگ نى تازه است كه چون بدان طلا كنند در ساعت درد ساكن گردد . و ايضاً بلوط را باريك سائيده خوب بجوشانند و ساعتى طويل بدان نطول سازند . و اگر متحمل مبردات باشد و به تكثيف و تمديد درد نكند مثل آب كاسنى و آب عنب الثعلب و آب حى العالم و آب بقلهء يمانى و خيار و كدو و مانند آن به عمل آرند و همچنين تضميد به شحوم و امثال آن و به خربزه كه آن تبريد و تليين هر دو كند و لعاب اسبغول در تبريد قوى است . و ايضاً صندل و ماميثا و مانند آن . و هرگاه درد ساكن شود بايد كه بردارند و دور كنند و آنچه در آخر بقاياى اوجاع مفاصل و نقرس حار نافع بود اين است كه بگيرند صبر و زعفران و مر مساوى و به آب كرنب يا آب كاسنى به حسب مقدار حرارت طلا كنند . و ايضاً قيروطى به روغن بابونه . و ايضاً خيلون و روغن بابونه گداخته و استحمامات حار مضر ايشان است و اما بارد گاهى نفع كند و ردع و تقويت و تسكين وجع نمايد مسهلات بگيرند هليله زرد ده درم و سورنجان و بوزيدان هر يك سه درم تخم كرفس و انيسون هر يك دو درم به شكر مقوم به سرشند شربت هر روز دو درم . و ايضاً سورنجان ده درم سقمونيا يك درم و يك دانگ كبابه سه درم شكر طبرزد سى درم شربتى سه درم . و ايضاً سمقونياى محرق مطبوخ در مثل آب به ترش يا سيب تا آنكه به قوام آيد و چون به غلظ شروع كند آنچه اندر آن باشد بگيرند و بگذارند تا خشك شود و بگيرند از آن ده درم و از شكر طبرزد بست درم و از كبابه سرمه سا نموده