اوجاع مفاصل در ابتداى ظهور آن كرده شود علاجش سهل بود . و اگر تمكن و اعتبار يابد خصوصاً متولد از اخلاط مختلفه علاج او مشكل باشد . و چون معلوم شود كه سببش مزاج ساذج است تدبيرش آسان است زيرا كه آن اكثر التهاب ساده بلا ورم مىباشد پس تبديل مزاج كفايت مىكند و اعظم چيزى كه در آن احتياج به سوى آن مىشود تنقيهء صفرا و خون است و همچنين گاهى جمود و سردى سبب الم مىشود و پس تبديل مزاج كفايت مىباشد و بزرگترين ما يحتاج اليه در آن تنقيه بلغم بود تا خون را گرم كند و گاهى يبوست مشنجه سبب وجع گردد و اين محتاج بترطيب است و چنانچه معلوم شده و اما چون سببش ماده باشد بايد كه ماده را كه انصاب مىكند بجذب آن به سوى خلاف جهت و به تقليل آن منع كنند و تقويت عضو نمايند تا آن را قبول نكند و ماده موجود را تحليل كنند تا معدوم گردد و در اين جمله بقوانين كليه رجوع كنند . و بدانند كه صواب آن است كه در ادويه تبديل نمايند چه گاهى دوا عضوى را نفع كند و گاهى در وقتى فائده نمايد و بعد از آن ضرر كند و تحريك درد نمايد و واجب است كه شراب اصلا ترك نمايند تا آنكه صحت تام يابند و بعد آن تا چهار فصل بگذرد استعمال آن نكنند . و اگر معتاد آن باشند به تدريج ترك آن بايد كرد و شراب عسل به مدرات ايشآن را نفع كند و بايد كه ايشان ترك لحم كنند حتى كه در مفاصل بارد . و اگر از آن رستگارى نباشد گوشت طيور كوهى و خرگوش و غزال و هر لحم قليل الفضول خورند . و اگر اولًا درد در پشت حادث شود بعده به سوى دستها منتقل گردد فصد از دست گيرند تا خون و خلط از طرف مسيل آن خارج گردد و با قى فوائد در علاج مفاصل حار و بارد مسطور گردد . ايضاً شيخ در باب تحرز از اوجاع مفاصل مىنويسد كسى كه معتاد اين اوجاع باشد استعمال فصد و اسهال هنگام ربيع و عند قريب نوبت او را واجب است و تدبير معتدل در لطافت استعمال كند . و بالجمله واجب است كه اگر سبب عروض اين مرض كثرت اخلاط بود نگذارند كه آن كثرت پذيرد بلكه به استفراغ و تقليل غذا و استعمال رياضت جيد آن را كم كنند . و اگر سببش فساد اخلاط باشد مقابلهء آن به استفراغ آنچه مجتمع گردد و مضادت تدبيرى كه او را متولد نمايد بايد كرد زيرا كه بلغم متولد مىشود بمعونت مبردات و طبيب آن را و مقابله آن را مىداند و همچنين سودا از آنچه متولد مىگردد و مقابلهء تولد آن مىداند . و چون تنقيه كرده شود صواب آن است كه تقويت عضو بقوابض نمايند تا فضول را قبول نكند و خصوصاً وقتى كه خوف انصراف ماده به سوى اعضاى رئيسه به سبب تقدم تنقيه نباشد و آن مثل اقاقيا و گلنار و آب عصى الراعى و حضض و ماميثاست . و ايضاً مالش مواضع به نمك سوده به زيت مگر آنكه يبس شديد باشد . و اگر ورم بلغمى باشد صاحب او زراوند مدحرج دو درم به مرات در ربيع و شتا بخورد و رياضت معتدل و ركوب استعمال نمايد و در آنچه نقرس و اوجاع را برانگيزد افراط نكند و آنچه عادت او نبود يك بارگى بلا تدريج ندهند . و اگر اتفاق آن افتد مالش روغن‌هاى مقويه استعمال كند و بايد كه اجتناب از لحوم غليظه و ماهى شور و نمك سود و از بقول مثل چقندر و گزر و خيار نمايد و اما خربزه بتولد خلط مائى مضر بود و به ادرار نفع كند و حال او در ابدان مختلف باشد و از شراب بسيار و غليظ بلكه جمله شراب احتراز كند و به چيزى جيد الهضم سريع الهضم اغتذا نمايد و واجب است كه از امتلا و ترك رياضت و مع ذلك از افراط در تعب و رياضت خصوصاً بر امتلا و از اجماع اجتناب كند و از استحمامات كم كند كه آن تذويب اخلاط و تسييل آن به سوى مفاصل كند . و اما آب چشمها آن را نافع بود در وقت مرض و آنچه در ابتداى حمامات و بعد فراغ از آن و در وسط دخول ايشان در آن نفع كند ريختن آب سرد بر مفاصل است اگر مانع آن ضعف عصب نباشد و گاهى اين ضرر حمامات دفع كند و بايد كه بر طعام البته خواب نكنند كه آن مضرترين اشياء براى ايشان است . مجوسى گويد كه اوجاع مفاصل در اكثر امر حادث مىشود از ادمان امتلاى اغذيه و اشربه و تواتر تخمها و سكر و استعمال جماع دائم لا سيما بعد امتلا از طعام و شراب مع سكون و راحت و ترك از رياضت و استحمام و مانند آن از اسبابى كه از آن فضول در بدن كثرت پذيرد و لهذا جالينوس منع كرده است از معالجهء كسى كه از صاحبان اين مرض حريص به شراب و فواكه و جماع باشد . و هرگاه امر چنين باشد براى كسى كه معتاد اين مرض باشد سزاوار آن است كه اجتناب كند از استكثار اطعمه و اشربه غليظه لا سيما آنچه از آن غليظ عسر الانهضام باشد و از سكر احتراز نمايد و از جماع منع كنند . و اگر به استعمال آن در اوقات متباعده مضطر باشد و در حالت خفت معده به عمل آرد و از جميع فواكه لا سيما رطب اجتناب كند . و اگر اراده استعمال آن كند مويز و انجير خشك بخورد و از آن استكثار ننمايد و حلوا ترك نمايد و رياضت قبل از غذا و بعد هضم آن و استحمام بعد اندك رياضت به دلك و مالش بدن به روغن مقدار حاجت استعمال نمايد و بعد استحمام به ساعتى غذا تناول كند و از تناول غذا هنگامى كه بقيه غذاى سابق در معده باشد حذر نمايد و اين تدبير مقلل اجتماع فضول در بدنست و تعاهد تنقيه بدن به قى و به ادرار بول نمايد بعد از آن مع ذلك نظر كنند اگر وجع مفاصل از سوء مزاج حار يا مادهء حار عارض شود غذا به لحوم سهل الانهضام قليل الفضول مثل لحم ماكيان و بچه آن و تيهو و عدس و بنوماش و كدو و بادرنگ و خيار و بوارد معمول به آب انار و غوره