و زرشك هر يك دو درم گاو زبان پنج درم با شربت عناب و سكنجبين سودمند است و بعد از ظهور نضج مطبوخ مسهل كه در قول ابن الياس گذشت به اضافهء تخم كشوث سه درم مويز منقى ده درم هليلهء سياه پنج درم روغن بادام يك درم بنوشند و باز به تدبير اول رجوع كنند و شربت عناب و ماء الفواكه و ماء القرع و ماء الشعير مناسب است . و چون مدت دراز شود بنوعى كه در ربع سوداوى بيايد علاج نمايند علاج ربع صفراوى هرچه در علاج ماليخولياى صفراوى مسطور شد استعمال نمايند و ماء الشعير ساده يا مبرز به شكر يا شربت نيلوفر نافع بود . و اگر با شربت نيلوفر شربت بادرنجبويه و عرق گاو زبان اضافه نمايند احسن باشد و يا جلاب بارد نزد شدت تشنگى و پاحار هنگام عدم تشنگى و سكنجبين در بعض اوقات و يا شربت حماض يا شربت نيلوفر يا شربت سيب به عرق گاو زبان و عرق نيلوفر و تخم ريحان بدهند يا مطبوخ قرشى كه در قول مير عوض مذكور شد استعمال نمايند و گاهى احتياج به مثل شربت آلو يا نقوع آن افتد چنانچه حكيم على گيلانى مبتلا به اين مرض شده بود و شبى قرشى را در خواب ديد كه اشاره به استعمال آلوبخارا نمود پس استعمال او به طريق دوا و غذا و شرب او كرده و بعد يازده روز تب مفارقت تام نمود و به قول ابن ماسويه ترشى ترنج نافع حماى ربع حادث از احتراق صفراست و واجب است كه در مسهلات اين نوع مثل شاهتره و هليلهء زرد و سقمونيا و افتيمون و سنا و تمر هندى و بنفشه داخل كنند و در اينجا حمام بعد نضج نفع دهد و غذا بنوماش و برنج با غوره بهتر است . و اگر قوت ضعيف بود روز راحت گوشت طيور نيز توان داد . اقوال اطبا : [ شيخ ] شيخ مىفرمايد كه اگر سودا صفراوى باشد طبيب را لازم است استعمال تبريد و ترطيب بالغ از ادويه مثل شيره خرفه و خيارين و سكنجبين و اغذيه مثل ماء الشعير و نشستن در آب معتدل و غسل كردن بدان و تليين طبيعت در ابتدا به مثل آن‌كه از بنفشه و سپستان و عناب و آلو و ترنجبين كنند و آن‌كه از ماء الجبن نمايند به قوت بسفايج كه بعد اخذ ماء الجبن در آن بجوشانند يا به سكنجبين افتيمونى و شربت ورد و آب لبلاب و خيارشنبر و اما اسهال تام بساست كه بر بيست روز ميسر آيد زيرا كه نضج در اين مدت ظاهر شود اگر ماده سوداى صفراوى باشد بعد از آن تدريج نمايند به چيزى كه تلطيف و تقطيع نمايد مثل افتيمون و تربد و بسفايج و سنا . و اگر احتياج باصلاح معدهء صاحب اين نوع ربع افتد بمروخات از ادهان و اطليه نمايند و در حرارت آنها از مثل بابونه و افسنتين و اكليل الملك و مانند آن تجاوز نكنند و بسيار گرسنگى حتى كه در روز نوبت گاهى آن را موافق نشود و اگرچه روز نوبت اقتصار از غذا بر اندك غذاى تغه كنند و از منقيات نافعه در اين نوع طبيخ هليله است و افتيمون و سنا با سكنجبين كه در آن بنفشه مطبوخ باشد و گاهى آن را حلتيت بر ناشتا مىخورانند خصوصاً روز نوبت نوبت و قى مىكنانند اگر از خود غثيان شود . [ جرجانى و ايلاقى ] جرجانى و ايلاقى مىنويسند كه علاج ربع صفراوى نزديك دموى است اول فصد كنند و هر روز كه نوبت تب نباشد در آبزن گرم نشينند و ماء الشعير و سكنجبين و آب انار ترش و آب كاسنى و آب باديان تر بنوشند بقانونى كه در علاج ربع دموى مذكور شد هر يك بوقت حركت خلط باشد قى كنند سودمند بود . صفت مطبوخى كه بدان قى كنند هليلهء زرد و كابلى هر يك هفت درم بنفشه افتيمون سناى مكى هر يك چهار درم تخم ترب تخم شبت تخم خربزه نيم‌كوفته بيخ خربزه هر يك پنج درم همه را بپزند و صاف كرده به مقدار صد درم يا كمتر از آن يا پنجاه درم سكنجبين آميخته نيم‌گرم بنوشند . و اگر مدت دراز شود اين قرص استعمال كنند : صفت آن غافث انيسون تخم كرفس زعفران هر يك سه درم ريوند چينى لك مغسول سنبل الطيب پوست بيخ كبر حب البان هر يك چهار درم گل سرخ تخم كشوث هر يك شش درم باديان پنج درم كوفته بيخته به آب كرفس قرصها سازند شربتى دو درم با سكنجبين يا آب باديان يا آب كاسنى . صفت قرص ديگر تركيب ثابت بن قره گل سرخ زرشك طباشير هر يك سه درم تخم كاسنى تخم كشوث هر يك دو درم صمغ عربى نشاسته رب السوس هر واحد يك درم لك مغسول ريوند چينى عصارهء غافث هر يك نيم درم قرص سازند شربت يك درم . صفت سكنجبين افتيمون كه در ماء الجبن به كار آيد افتيمون دو درم بسفايج ده درم گاو زبان پنج درم بادرنجبويه سه درم خربق سياه دو درم بسفايج و خربق را نيم‌كوفته و افتيمون و خربق را جدا جدا در صره بسته جمله را درصد درم سركه و صد درم آب بپزند تا به نيمه آيد صرهء افتيمون انداخته ماليده صاف نمايند و يك من شكر داخل كرده سكنجبين سازند و طعام هر روز مزورهء ماش و كدو و قليهء خيار و زيرباج به مغز بادام دهند و تا سه هفته نگذرد دراج و چوجهء مرغ ندهند الا اگر قوت ضعيف باشد و بعد از چهل روز گوشت بره و بزغاله دهند و از ميوه‌ها انار بايد داد . [ سعيد ] سعيد گويد كه اگر تب ربع از احتراق صفرا حادث شود مريض را ماء الشعير بنوشانند و بعد آن سكنجبين و تبريد و ترطيب مزاج كنند و اسهال بماء الفواكه نمايند و خون خارج نكنند بلكه قى در روز نوبت به سكنجبين و آب گرم كنند و غذا