جوشانيده باشند مضمضه نمايند و سركه در آن حب الغارها برگ او يا پوست بيخ كبرد عاقرقرحا پخته باشند و در دهن بگيرند و بدان مضمضه كنند و يا قدرى بيخ قثاء الحمار جوشانيده در دهن گيرند و يا خربق سياه در سركه جوشانيده در دهن بگيرند و خراطين در روغن سوسن جوشانيده نيز نافع است . و اگر ساكن نشود و قدرى فلونيهاى رومى يا فارسى يا ترياق كبير در سركه حل كرده بپارچه يا پنبه در دندان نهند و افيون بخرقه در دندان نهند و آب دهن فرو ريزند و دواء الكبريت و سجرنيا مسكن وجع است و يا شحم حنظل در سركه پخته مضمضه كنند و يا خشه مشمش و نمك سائيده در سركه سرشته در ضرس نهند و يا بر دندان مالند و يا زنجبيل در سركه و عسل پخته نهند و يا بر دندان دردناك بمالند و يا فلفل پنج درم عاقرقرحا مويزج هر واحد دو درم به ورق سه درم كوفته در عسل سرشته در ضرس بگيرند و يا افيون بمعيه سائله سرشته بر ضرس نهند . [ مسيحى ] مسيحى گويد كه چون با وجع دندان لهيب در دهن و روى ضربان نباشد و عقب تخمه و تناول اطعمه بارده كثيره عارض شود بايد كه اسهال بقوقايا نمايند بعده مضمضه و غرغره با آبى كه در آن اذخر و فلفل و يا به سركه در آن جوز سر و ابهل و يا در آن عاقرقرحا و فوتنج و صعتر جوشانيده باشند استعمال كنند و تكميد كله بجاورس گرم نمايند و بيخ دندان دردناك بعاقرقرحا و مويزج و خردل و شيطرج و به ورق و فلفل و زنجبيل بمالند و از آن در پنبه گرفته بر دندان نهند . و اگر كفايت نكند و در بيخ او جندبيدستر و حلتيت و فلفل و زنجبيل و سعد اندكى افيون در عسل سرشته بنهند و تعليل طعام و تكثير حركت و حمام نمايند . و اگر از اين هم ساكن نشود آهن گرم كرده به مرات بر دندان نهند . [ ايلاقى ] ايلاقى گويد كه اگر ماده اين علت بارد باشد اولًا با استعمال ادويه رادعه مقوى اسنان ابتدا نمايند تا كه ماده را كمتر قبول كند مثل شب يمانى بريان به سركه سرد كرده و نمك مساوى چون بر دندان نهند و مازو و سوخته به سركه سرد كرده رادعست و بعد از اين به روغن گل به سركه يا شراب انگورى مضمضه نمايند و روغن گل يا سركه هم رادعست و هم محلل و بعد سه روز ادويه محلله استعمال نمايند و چون ماده ريحى باشد هم ادويه محلل استعمال نمايند مثل سگبيج و حرمل و باديان و شحم حنظل و عاقرقرحا و حلتيت و خردل و زرنباد و قثاء الحمار و كندش و ثوم و صعتر و مرزنجوش و مانند آن و ارزن با نمك در صره بسته گرم كرده از بيرون تكميد كنند تا ماده را از اصول دندان بخارج كشد و ورم پيدا كند و چون آماس گيرد درد ساكن شود و ادويه محلله ورم را زائل كند و بابونه خطمى بزر كتان حلبه در آب يا شراب بپزند تا مثل فالوده گردد از خارج بر كله ضماد كردن محلل قوى است و گاهى طزعفران و جدوار اضافه كرده مىشود و مضمضه به اين نافع است و چون دهن از روغن بابونه با روغن شبت نيم‌گرم پر كنند تسكين اوجاع دندان نمايد . [ انطاكى ] انطاكى گويد كه هر چيز گرم بالفعل يا بالقوه مثل زرده بيضه گرم و نان گرم در دندان گيرند و فلفل و زنجبيل و سير را در اين نفع ظاهرست و از مجربات هن در آن اين دواست و اين نافع هر علت بارد از دماغ به سوى فم معده است گلقند عسلى سى درم انيسون قرطم تر هر واحد پانزده درم تخم شبت صعتر هر واح پنج درم صندل سه درم مصطكى يك درم به دستور مطبوخى كه در علاج درد دندان حار گذشت بجوشانند و كذا شرب ماء العسل با زعفران و از وضعيات اين دواست صعتر ده قسط عاقرقرحا هر واحد پنج زنجبيل سعد سنبل كركم قرنفل هر واحد و جندبيدستر يك در ده چندان آب بجوشانند تا ربع بماند در دهن گيرند يا به پنبه چند مرتبه گرم بنهند . و گويند كه فلونيا و بر شعشا و ترياق در اين نكوست و از وضعيات ناحيه اين است جندبيدستر حلتيت مرزراوند طويل زنجبيل ميعه بزر البنج فلفل به عسل سرشته بنهند . [ رازى ] رازى گفته كه روغن گاو يا روغن كنجد نيم‌گرم در دهان گرفتن تسكين درد كند بنا بر آنكه روغن تليين عصبه مىكند و تا موضع بعيدتر نفوذ مينمايد و بگرمى خود ماده را تحليل مىكند و انگزه خردل در سركه جوشانيده مضمضه كردن ماده را تحليل نمايد و يا شحم حنظل و عاقرقرحا و گلنار مساوى مطبوخ به سركه يا شراب نيز محللست و براى يبوست دندان يعنى حفظ مزاج طبيعى آن بايد كه ادويه قابضه يابسه مثل اقاقيا و گلنار و مازو محلله بياميزند و مضمضه خربق سفيد و عاقرقرحا و شيطرج نيم كوفته در سركه جوشانيده تحليل ماده كند . [ صاحب حاوى كبير ] و در حاوى كبير نوشته كه جماعتى شهادت تجربه داده‌اند كه اين دوا وجع را زائل كند بگيرند توم پنج استار كندر نيم مثقال برگ آس يك كف در سركه بجوشانند و به چوب صنوبر حل كرده صاف نمايند و نيم گرم در دهن دازند بعده جاوشير محلول در روغن بلسان بر دندان بمالند . و اگر روغن بلسان ميسر نشود يدل او روغن زيت بگيرند . و ايضاً پوست بيخ كبرز راوند مدجرج عاقرقرحا به شراب و ربع او سركه بوشانند تا نصف بماند در دهن بگيرند و يا شحم حنظل دو مثقال حرمل در شراب يا سركه بپزند يا عاقرقرحا مويز در سركه پخته استعمال نمايند . و اگر پودينه كوهى فلفل سفيد عاقرقرحا هر سه با مويز منقى سرشته قرص سازند و خائيده و لعاب آن فرو ريزند بالخاصيت ماده را تحليل كند و سنون فلفل مويزج عاقرقرحا زنجبيل هر يك دو درم به ورق سه درم بر دندان ماليدن محلل مواد غليظست و ترياق اربعه و سنجرينيا ترياق كبير در دندان گرفتن