كه جالينوس گفته بلكه خون اين طيور را در اورام حار و بارد منفعتى خاص است زيرا كه از مجربات نافعه است بستن كبوتر بچه و چوزه مرغ شكم شگافته بر سر بنوعى كه خون او بر سر مريض بچكد . پس اگر تقطير خون اين طيور را منفعتى نمىبود اين عمل مفيد نمىشد گويم از طرف جالينوس كه اين منفعت جائز است كه در اجسام اين طيور باشد و خون آن را افاده حرارت لطيفه كند چنان كه روغن گل افاده مىدهد و ايارج لوغاذيا اكلًا نافع و كذا ضماداً بر سر صاحب ليثرغس چون به روغن گل و سركه آميخته در حمام استعمال نمايند . و اين شافه نافع است بوره ارمنى گل بنفشه قنطوريون دقيق بسفائج فستقى هر يك دو درم شحم حنظل يك درم صبر سقوطرى سقمونيا هر واحد يك مثقال كوفته بيخته شكر در آب حل كرده به قوام آورده ادويه آميزند و به قدر پنج انگشت شيافه ساخته روغن بيد انجير بدان طلا كرده استعمال نمايند و اكثر فسخ نافع اين در صداع بارده بلغمى گذشت . علاج سرسام غير حقيقى تدبيرش ازاله سبب است مثلا آنچه به سبب تصاعد ابخره حار از حجاب صدر متورم به سوى دماغ بود و اعراض سرسام از آن ظاهر گردد و علاجش علاج ذات الجنب و در ابتدا فصد باسليق نمايند . و اگر ظاهر نگردد فصد اكحل و حجامت ساق با شرط كنند و ماء الشعير با شربت بنفشه و نيلوفر و عناب و لعاب بهدانه با نبات بياشامند و گل نيلوفر در گلاب و كافور تر كرده ببويند و بهر جذب فضول باسفل حقنه به عمل آرند و بر سر عصارات بارده طلا نمايند و بر سينه ضمادات منضجه كه در آن حرارت بسيار نباشد مثل آرد جو و خطمى و برگ بنفشه و صندل به كار برند . و هر گاه حجاب دماغ نيز ورم نمايد به سبب اتصال حجاب صدر تدابير سرسام حار نمايند و بر موضع وجع اطليه محلله يا منضجه مثل بابونه خطمى آرد باقلا تخم كتان به آب گرم نهند و تليين شكم به طبيخ نيلوفر بنفشه خطمى عناب سپستان يا ترنجبين و يا به ماء الشعير با شيرخشت و با ترنجبين نمايند . و آنچه به سبب مشاركت در اورام مثانه و رحم و غيره باشد علاج اورام مذكوره نمايند و آنچه در حميات به سبب تصاعد ابخره عارض شود تقويت دماغ و استعمال صرف عرقيات و اشربه و سعوطات بارده كافى است و پاشويه و حجامت ساقين بى شرط ابخره از دماغ فرود آرد و لخلخه تقويت به دماغ دهد به كار برند . و ايضا در بيهوشى و تپ به جهت تصفيه ابخره سر لعاب بهدانه شيره تخم خيارين در آب برآورده عرقيات شربت بزورى داخل كرده خاكشى پاشيده بنوشانند و گاهى در تپ‌هاى هذيانى به جهت طرد ابخره محتبسه اطريفل گشنيزى همراه آب تمر هندى و آلوبخارا و آلوبالو نافع بود . و اگر بيهوشى از شرب شراب باشد سكنجبين شربت ليمون گلاب لعاب اسبغول بدهند . مؤلف اقتباس العلاج مىنويسد كه گاهى خداوند سرسام غير حقيقى بى ظهور تپ و آثار ورم دماغ سخت متحرك و بيقرار باشد و جميع امراض كه در علاج حمره دماغ در قول رازى و قرشى مسطور شد او را عارض گردد و بعضى به روز دوم و يا سوم بميرند . و بسا باشد كه با اين حالت يرقان زرد با صلابت جگر پديد آيد و قى زنگارى و كراثى كند از روز اول و روز پنجم يا هفتم رعاف از هر دو منخرين ظاهر شود بكثرت و شكم ورم كند و به هلاكت انجامد و سببش آن است كه ماده سمى در جرم دماغ و غشاى آن و يا در دل و دماغ هر دو جا حادث شود از اقتباس خون و يا استحاله خلطى و يا از امر خارجى كه موجب سميت اخلاط مىشود و سرايت آن روح نفسانى و حيوانى را فاسد مىسازد و هلاك مىكند چنانچه اندر ايام و با اكثر وقوع اين علت به كرات و مرات بمشاهده آمده پس اول رگ سررو زنند و وقت ظهر رگ پيشانى و وقت عصر رگ بينى و يا صدغين . و اگر مريض قوى الجسم بود رگ هفت اندام گشايند و خون كثير به يك دفعه گيرند كه قريب بغشى رسد و از گل سفيد كه بهندى پند دل گويند به گلاب سرشته بر پيشانى و صدغين ضماد كنند و از آب برگ داوودى و آب گل سدا گلاب و گلاب كهنه هر واحد يك توله روغن گل يك و نيم توله عرق بيدمشك دو توله صندل سفيد گل ارمنى هر يك سه ماشه كافور دو ماشه لخلخه سازند . و اين دوا بدهند زهرمهرهء ختائى يك ماشه صندل سفيد به گلاب سوده يك و نيم ماشه طباشير دو ماشه سائيده در شربت انارين دو توله آميخته بليسانند بالايش شيره تخم خرفه و مغز تخم پزويه و تخم كاسنى و مغز تخم كدو و تخم خيارين هر يك نه ماشه و زرشك هفت ماشه زردآلو پنج عدد در عرق بيدمشك و بيد ساده و گلاب هر يك هفت توله برآورده سكنجبين مقطرى و تفاحى ليمونى هر يك دو توله داخل كرده بنوشانند و غذا اسفاناخ و دال مونگ مقشر همراه برنج و يا نان تنك دهند . و يا آش جو به گلاب و شربت نيلوفر و بايد كه بعد فصد همان روز و يا روز دوم مغز خيارشنبر يا گلقند و خميره بنفشه و ترنجبين و شربت آلو مسهل دهند و باز تبريد به دستور به عمل آرند مع اضافه سبوس اسپغول هفت ماشه و اندكى سركه تنها و يا مقطر يا گلاب مساوى آميخته نوشيدن در اين باب اثر تمام دارد . و كذا در سركهء مقطر سه توله و گلاب نيم پاو گل ارمنى هفت ماشه آميخته نوشيدن فائده مىكند و بايد كه ماده را به هر وجه كه ممكن بود از دماغ و دل فرو كشند و باقى همه از بحث تپ وبائى برگيرند . و اگر در سه چهار روز از مرگ نجات يابد پس به زودى بى تدبيرى ديگر به صحت انجامد كذا فى شرح ايلاقى علامه سمسانى