عطاش و آن ورم حار خفيف است كه در دماغ صبيان حادث شود و نشانش علامات حمره دماغ است كه در تشخيص اقسام سرسام مذكور شد مع عدم سيرى از آب و اين مرض تشنگ گويند پس بهر تبريد و ترطيب دماغ لعاب بهدانه شيره مغز تخم كدو و تخم خيارين و تخم كاهو و شربت نيلوفر بدهند . و از پوست كدوى تر و خيار و برگ خرفه و روغن گل و قدرى سركه و يا از زردى بيضه و آب گشنيز سبز و آب عنب الثعلب سبز در روغن گل سرد كرده بر سر ضماد كنند و بعضى آب خرفه و شير دختران مىافزايند . و ضماد كاهو و ريختن شير دختران به اندكى كافور و نهادن پوست تربوز بطور كلاه بر سر نيز مفيد است و هر گاه گرم شود ضماد را تبديل نمايند و طباشير با شيره خرفه نوشانيدن . و ضماد لعاب اسپغول به روغن گل و در ابتدا قدرى سركه آميخته و يا صندل و گلاب بر سر ضماد كردن نيز مفيد نوشته‌اند و اسهال در اين مرض خوب نيست پس اگر عارض شود و چشم بگورد و هليلهء درست را در آب بجوشانند كه نرم شود برآورده صلايه كنند و بر تارك سر ضماد ساخته پارچه بر آن بربندند و مكرر به عمل آرند نفع تمام دهد . و همچنين ضماد آمله به آب سائيده يا به آب كدو و روغن گل و زرده تخم مرغ آميخته بر تارك سر گذاشتن نافع و كذا گلنار در آب برگ عنب الثعلب سبز سائيده بر سر ضماد كردن مفيد و مرواريد طباشير زهرمهره هر يك دو سرخ سائيده بخورانند بعد از آن شيره تخم خرفه بريان شيره تخم كاهو در عرق بارتنگ عرق كيوره گلاب برآورده رب به شيرين شربت انار شيرين داخل كرده بارتنگ بريان بالاى آن ريخته بدهند . و گاهى عوض زر ورد كهربا مىكنند و در عرق بيدمشك مىدهند و گاهى دوا مرضعه را نيز مىنوشانند و نشاسته به اندك سركه و عنب الثعلب و روغن گل كردن نافع بود و حنا بر كف دست و پا بستن و دست و پاى را در آب سرد داشتن مفيد بود و در صورت قبض طبيعت آب كدو با شيرخشت يا آب عناب با شيرخشت نافع بود و مرضعه را آش جو و در صورت اسهال طفل پست جو و مانند آن هر چه ذى قبض باشد بخورانند . و اگر محتاج فصد گردد دايه او را فصد نمايند و تقليل غذا كنند و از تخمه و لحوم و حمام حذر كنند . اورام خارج رأس و اين بر دو قسمت است : يكى ورم حار يا بارد كه در حجاب خارج قحف افتد و شناخت خاص وى آن است كه رنگ جلد سر متغير گردد و سخت باشد و به انگشت فرو نتوانست شد و لذع و وجع محسوس شود بخلاف اجتماع رطوبت خارج و آنكه ورم حار است يا بارد به لمس و لون و موافقت و مخالفت چيزى كه به او رسد دريافت كنند . دوم ماشرا و آن ورم و موى رو و پيشانى است . و گويند كه قسمى است از فلغمونى كه ماده آن خون حاد مختلط به صفرا بود هر گاه در اجزاى خارجى سر و پيشانى و بينى و حوالى چشم حادث گردد كه بنا بر عظم سبب اعضاى داخلى مثل جوهر دماغ و شرائين و حجب آن نيز ورم كنند و اعراض اشتداد پذيرد حتى كه بيمار پندارد كه درزهاى سر مىشكافد و باشد كه ورم فرود آيد و تا سينه و بازو مشتمل شود و سرخى و خارش و انتفاخ رو و بينى و گوش و پيشانى و برآمدگى چشم و غثيان و شدت وجع و ضربان لازم وى است . بالجمله علاج ماشرا جدا گفته مىشود و علاج قسم اول بعد ملاحظه آن كه كدام نوع ورم است و از كدام خلط هم رسيده از علامات آن به علاج اقسام سرسام كنند و بدانچه در باب اورام خواهد آمد به عمل آرند و حجامت با شرط از فصد زياده تر مفيد است . علاج ماشرا آنچه از فصد سررو و ديگر تدابير مبرده مرطبه و ملين طبع و علاج امراض دماغى دموى و صداع دموى و سرسام دموى مذكور شد به عمل آرند ليكن مبالغه در تبريد و ترطيب در اين مرض زياده بايد نمود و بعد فصد سررو فصد هر دو رگ زير زبان منفعت بين دارد و رگ پيشانى و منخرين نيز گشايند . و ماء القرع و ماء الخيار و غيره مبردات و مرطبات اختيار نمايند و كافور نيم دانگ طباشير مغز تخم كدو مغز تخم تربوز گل ارمنى صندل سفيد گشنيز خشك هر كدام يك ماشه حب بسته خورانيدن و بالايش لعاب اسپغول يك مثقال شيره تخم كاسنى شيره تخم خيارين هر يك دو مثقال عرق بيدمشك عرق كاسنى هر واحد ده مثقال سكنجبين پنج مثقال نوشانيدن معمول اكثر متأخرين است . و طلاى صندل سرخ گل ارمنى شياف ماميثا حضض مكى بوش دربندى گل قيموليا گل شاموس هر واحد يك مثقال كافور يك دانگ به آب كاسنى و كاهو سبز و سركه مستعمل علوى خان است ليكن قبل از فصد استعمال ضماد رادع ممنوع است و بعد از آن اضمده بارده رادعه بيشتر به عمل آرند . و روز چهارم يا پنجم ملين مبارك يا آب فواكه مثل آلو و عناب و تمر هندى و ترنجبين و شيرخشت دهند و انتظار بحران نكنند زيرا كه از امراض حاده است تا آفتى ديگر بهم نرسد كذا فى شرح مقالات بقراطى . و بهر جذب خون از باطن به سوى ظاهر اشياى سرخ بنگرند . و گويند كه نطول به گلاب و آب برگ سرو صندل و آبهاى بقول كه در قول صاحب كامل مىآيد همه يا آنچه حاضر بود بر سر نمايند . صاحب كامل گويد كه در ماشرا اخراج خون به حدى كنند كه به غشى انجامد به شرطى كه قوت متحمل باشد و بعد از فصد آب انار ميخوش با شيرهء