نافع بود و در صفراوى تنقيه به فصد و مطبوخ هليله مفيد بود و در صورت ماده صفرا در معده نقوع صبر به آب كاسنى نافع . و به قول جرجانى ايارج فيقرا در جميع انواع شقيقه سودمند است . و ايضا در شقيقه حار گل بنفشه شش ماشه عناب پنج دانه سپستان يازده دانه گل خطمى چهار ماشه شاهتره شش ماشه آلوبخارا پنج دانه بهدانه سه ماشه شب خيسانيده صبح ماليده صاف نموده نبات دو توله داخل كرده بنوشند و استعمال شربت عناب مركب نيز مفيد و سعوط طباشير و طلاى قرص مثلث به آب كوكنار مجرب است . و ايضا بعد تنقيه بهر تبديل مزاج دماغ و تقويت آن آب مطبوخ حشايش بارده مثل بنفشه و نيلوفر و گل سرخ و برگ كاهو و خطمى و پو است خشخاش و مانند آن بر سر ريزند و اطليه و مروخات بارده مثل روغن بنفشه و نيلوفر و كدو و روغن گل آميخته نيم‌گرم به كار برند و براى منع ضربان شريان صدغ لازقات و لطوخات معمولى به عمل آرند كه بعد منع ضربان درد ساكن مىشود . و اگر شقيقه با اغما باشد عناب بهدانه در عرق عنب الثعلب عرق شاهتره عرق نيلوفر هر يك پنج توله جوشانيده صاف نموده شيره تخم كاهو شش ماشه شربت نيلوفر دو توله داخل كرده بنوشند و لخلخه و پاشويه بارد و حجامت است عمال كنند . و اگر از ماده دموى و صفراوى مركب باشد بعد حجامت قفا لعاب بهدانه شيره عناب شيره كاهو شيره گشنيز خشك شربت نيلوفر دهند و طلاى تخم كاهو تخم خشخاش گل نيلوفر بزر البنج افيون زعفران صمغ عربى مغز خسته شفتالو كوفته بيخته در آب كوكنار بر پيشانى ضماد كنند . و در ماده مركب صفرا و بلغم ايارج فيقرا سوده باطريفل سرشته بخورند بالايش گاو زبان عناب بنفشه در عرقيات جوشانيده خميره بنفشه ماليده صاف نموده بنوشند و بخور سيندور بگيرند بعد دو سه روز طبع نرم شده نجات حاصل مىشود . و اگر با نزله و درد چشم باشد عنب الثعلب هفت ماشه گل بنفشه نه ماشه گل نيلوفر گل سرخ هر يك پنج ماشه عناب چهار عدد سپ است آن نه دانه شاهتره هفت ماشه شب در آب گرم تر كرده صبح ماليده صاف نموده نبات دو توله داخل كرده دهند و نزله بند و چهارده زاو بنهند . بعده اگر سوزش چشم بود اطريفل گشنيزى توله اسطوخودوس يك ماشه كوكنار نيم ماشه سوده بهم آميخته همراه عرق كوه هر دو وقت بدهند بعد عناب چهار دانه سپ است آن نه دانه خطمى خبازى هر يك هفت ماشه گل بنفشه نه ماشه اصل السوس دو ماشه گاو زبان سه ماشه شب در آب گرم تر كرده صبح ماليده صاف نموده شربت بنفشه دو توله داخل كرده دهند ايضا اگر با هيجان درد و نزله باشد عناب پنج عدد گل بنفشه چهار ماشه بهدانه سه ماشه جوشانيده صاف نموده شير تخم خيارين شش ماشه شربت بنفشه دو توله خاكشى شش ماشه داخل كرده دهند و جدوار يك ماشه حضض يكى دو ماشه به گلاب و سركه سوده بر شقيقه ضماد نمايند و كوكنار گلنار عنب الثعلب گشنيز خشك هر يك چهار ماشه جوشانيده غرغره نمايند . و اگر حرارت زياده باشد به آب گشنيز تازه و لعاب اسپغول و رب توت غرغره كنند . و گويند آبى كه در آن صندل سفيد يك شب خيسانيده باشند سه قطره يا بيشتر در بينى قطور مكرر كردن شقيقه را زائل كند و در خلاصه است كه برگ مروه به شير زنان سائيده بجامه پالوده سعوط كردن در شقيقه حار فى الحال درد را ساكن سازد و الا همان جانب در گوش چكانند كه باذن الله تعالى صحت شود . اقوال حكما : [ سويدى ] سويدى گويد كه تمر هندى و شير املج شربا و ملازمت سركه تند به آب ممزوج همراه نان اكلا و حماص در سركه پخته ضمادا در حمام و اكلا و جفت بلوط و نيلوفر شربا و ضماداً و آب گشنيز سبز سعوطا هر واحد شقيقه حار را نافع است . [ حكيم بايزيد ] حكيم بايزيد مينويسند كه طلاى برگ گشنيز و گلاب و سدا گلاب و برگ بيد و سوار و گل نيلوفر هر كدام كه به دست آيد و بر موضع درد دو سه جا كلك زده زلو بر آنجا چسپانيدن نفع بين ميدهد و مكرر بتجربه درآمده ليكن بعد از تنقيه به كار برند . و اگر تدبيرى سود ندهد به زودى رگ صدغ جانب درد بريده داغ دهند تا از حدوث نزول الماء ايمن گردد و غذا در اين علت خفيف و سريع الهضم مثل نان گندم و گوشت حلوان و جوجه مرغ مرغن دهند ليكن اندكى كم دادن اولى بود و به جاى آب بر گلاب و آب سرد برابر ممزوج قناعت كنند بلكه آب بتمامه بگذارند و بر گلاب تنها و به آب انار شيرين بالمناصفه اقتصار نمايند . [ شيخ ] شيخ مىفرمايد كه علاجش فصد است به نحوى كه در بيضه و غيره معلوم شده خصوصا عرق جبهه و صدغ و از آنچه شقيقه حار را نافع نقوع صبر در آب كاسنى است شربتى از آن دو اوقيه تا سه اوقيه باشد و در آن فصد رگ پيشانى و رگ بينى بسيار نفع مىكند . و چون دورى باشد بايد كه تنقيه بدن قبل از دوره نمايند و تبديل مزاج بعد تنقيه كنند . پس اگر ماده حار باشد مخدرات بر صدغين از افيون و پوست بيخ لفاح و شب يمانى و بزر البنج و كافور گذارند و تبريد موضع بدانچه در علاج امراض دماغى حار معلوم شده بايد كرد و طلاى مداد كتاب بر شق درد نفع مىكند . [ عباس ] عباس گويد كه اگر از حرارت باشد و درد شديد بود اين سعوط به كار برند بگيرند شكر طبرزد و زعفران و كافور و باريك سوده به قدر دو حبه به آب خيار يا به آب بادرنگ يا آب عنب الثعلب سعوط كنند . و اگر در آن اندكى افيون افزايند انفع بود . و اگر به سبب شدت درد انقطاع صوت و فقه عارض شود بايد كه آب گرم بسيار بر سر ريزند و روغن گل نيم‌گرم در گوش چكانند و پنبه در گوش نهند . [ ابن هبة الله ] ابن هبة الله گويد كه در مادهء