ياكوب ادوارد پولاك ( مترجم : كيكاووس جهان دارى )
74
سفرنامه پولاك ( ايران و ايرانيان ) ( فارسى )
كاشان و غيره نيز چندان با تهران تفاوت ندارد . همه جا همان سبك ساختمانى ، همان خرابهها ، همان پليدى در كوچهها و همان كشش و كوشش و زندگى در بازارها و كاروانسراها . همه جا خانههائى رو به ويرانى است و خانههاى ديگرى در دست ساختمان . اصفهان مستثنى است و ويرانههاى با عظمت ، مساجد ، باغها ، پلها ، كاروانسراها ، بازارها ، كارخانهها ، مزارع و باغها ، تاكستانها و صيفىكاريهايش ، آن را ديدنى كرده است . اين شهر موضع منحصر بفردى در ايران است كه مىتوان گفت نام پايتخت برازندهء آن است و هر حكومت كه كارش بر مبناى عقل استوار باشد در آينده پناهگاه و مركز كار خود را در آن قرار مىدهد . دربارهء ويرانههاى اصفهان در اين اواخر بقدرى نوشتهاند كه من پرداختن به آن را به صورت دقيق زايد مىشمارم . در اينجا فقط از منارجنبان ذكر مىكنم كه در هيچ كجا نديدهام شرحى در باب آن داده باشند ، در حالى كه ساختمان آن در نظر بينندهء تيزبين نامفهوم جلوه مىكند . به فاصلهء يك ساعت راه از اصفهان در ناحيهء كارلادان مسجدى هست به اندازهء متوسط ؛ گنبدى دارد و در داخل آن قبر يكى از مقدسين است . دو مناره به ارتفاع تقريبى پانزده پا به فاصلهاى در حدود بيست پا از يكديگر بر اين گنبد كه در بسيارى از مواضع شكاف برداشته مشرف است . حال هرگاه يكى از اين منارهها را بگيريم و تكان دهيم مىبينيم كه به طرز محسوسى به حركت در مىآيد ، و اين حركت به منارهء ديگر و گنبد با همهء چيزهائى كه به آن متصل كردهاند و ديوارهاى مسجد منتقل مىگردد . من كه بر فراز گنبد ايستاده بودم درحالىكه نوكر من مناره را مىجنباند احساس مىكردم كه در اثر حدوث زمينلرزهاى دارم تلوتلو مىخورم . باوجود اين تكانهاى مكرر و علىرغم شكافهائى كه در گنبد است ، چندين قرن است كه اين بنا پابرجاى مانده است . هيچكس نمىداند كه آيا متحرك بودن در نقشهء بنا پيشبينى شده بوده است ، يا اينكه بعدها در اثر تصادف به جنبيدن آن پى بردهاند . هيچ سياح اروپائى تاكنون به حل راز منارجنبان توفيق نيافته ؛ اما ايرانيان آن را در اثر نيروى معجزهء شخص مقدس مدفون در آن مىپندارند . شهرهاى واقع در ساحل درياى خزر كه بين درختان انبوه قرار گرفتهاند از نظر طرز بنا با شهرهاى مرتفع و خشك ديگر نقاط ، اندكى تفاوت دارند و باران مداوم در آنها مردم را به فكر تعبيهء سقفهاى شيبدار انداخته است . ه . باغها باغهاى شهر تهران برحسب مساحى ماژور كرسيس اتريشى به يك صد و چهل و چهار هزار متر مربع « 31 » بالغ مىشود . بزرگترين و انبوهترين باغها در قسمتهاى جنوب غربى و شمال شرقى شهر قرار دارد . ايرانى كه به كمبود گل و گياه طبيعى و نقصان درخت در دشت عادت
--> ( 31 ) . هشتاد هزار كلافتر مربع . - م .