به كرات شاهد بودم ، داراى آثار مفيد است ، متأسفانه استفادهء فوق العاده زياد از تنقيه در عين حال علت و معلول عادتى زشت و غير طبيعى شده كه در ايران شيوع بسيار دارد . افغانيهائى كه در ايران توسط من معالجه مىشدند به زحمت به تنقيه تن درمىدادند . منضج را ايرانيها همواره قبل از مسهل مىخورند ، زيرا مىپندارند كه مواد سخت داخل روده ( سده ) را اول بايد به صورت نرم و مايع درآورد و بعد با مسهل خارج كرد . اين مواد به صورت منضج مصرف مىشود : جوشاندهء كاسنى ، عناب ، سپستان ( سپسته ) ، شاتره ، بنفشه ، تاجريزى و انواع شير - خشتهاى محلى . جوشانده را كه تقريبا يك ليتر حجم دارد در كاسه‌اى مىريزند - ايرانى در ليوان آب و مايع نمىخورد - و يك‌باره سر مىكشند ؛ براى اينكه تأثير آن را افزايش دهند پس از آن باز چند كاسه سكنجبين يا آب پرتقال ، آب انار و آب‌غوره را كه به صورت شربت تهيه شده است مىنوشند . همچنين آب هندوانه هم بسيار به صورت منضج مصرف مىشود ؛ آب هندوانه اصولا به علت اينكه ملين ملايمى است عموما به عنوان داروئى براى معالجهء يبوست به كار مىرود ، درست همانطور كه در اروپا آبهاى معدنى ملين مصرف مىشود . اين داروها به عنوان مسهل به كار مىرود : هليلهء سياه و زرد ، سناء مكى ، ريوند ، تمر هندى ، فلوس ، حنظل ، عصارهء ريوند ، صبر ، روغن كرچك ، شيرخشت و سولفات منيزى . گرد هليله كه خيلى نرم نشده باشد و بخصوص هليلهء سياه را به اندازهء 3 تا 4 درهم قبل از خوابيدن مىخورند و اين تقريبا مسهل منحصر به فرد طبقات پائين بشمار مىرود . ريوند مرغوب از طريق بوشهر از چين وارد مىشود و به همين دليل هم نام آن « ريوندچينى » شده است ؛ ولى مع هذا به جاى آن از ريشه‌هاى داخلى هم كه اثر آن كمتر است و در حوالى خراسان مىرويد استفاده مىكنند . از اين گياه در كوههاى البرز و الوند نيز اغلب ديده شده است و از جوانه‌هاى تازهء آن سبزى مطلوبى بدست مىآيد كه ريواس ناميده مىشود . تمر هندى كمتر مصرف دارد . بيش از همه ، نوع مايل به سرخ آنكه داراى جوهر ليموى بسيار و از گجرات مىآيد و به تمر گجراتى شهرت دارد ، طرف توجه است . از آن شربتى بسيار مفرح تهيه مىكنند كه لب ترش و به رنگ ياقوت سرخ است . فلوس در مورد تمام بيماريهاى معده و روده تجويز مىشود و اين شايد به علت شكل آن باشد كه به روده شبيه است . حنظل در خرابه‌هاى اصفهان به مقدار زياد مىرويد . راتيانهء هندى را ايرانيان رب ريواس ( Extraetum Rhei ) مىپندارند و به همين دليل بدان نام عصارهء ريوند داده‌اند و اين اشتباه اغلب موجد