اندازهء كافى يافته نمىشود برپا گرديد ؛ چند نفر كارگر نيز براى اين كارخانه از روسيه خواستند . كوششهاى ناموفق براى ساختن كاغذ از كهنه‌پاره چندين سال متمادى طول كشيد تا اينكه سرانجام از پنبهء خالص چند برگ كاغذ خاكسترى ناهموار تهيه و ارائه شد . در اين اثنا مقدارى از كارگران خارجى مردند و بقيه هم دچار انحطاط و تنبلى شدند و در نتيجه كارخانه به تمام و كمال متوقف شد . از كارخانهء كاغذسازى كه در قرون سيزدهم و چهاردهم « 7 » ظاهرا در خراسان رونق داشته هيچ باقى نمانده مگر چند مؤسسهء كوچك مقواسازى كه در اصفهان به كار اشتغال دارند . 3 . براى يك كارخانهء جديد شيشه‌سازى دو كارگر برجسته از فرانسه استخدام كردند ولى اينها در اين ديار كمتر مىتوانستند اطلاعات خود را به كار برند زيرا نتوانستند خاك مقاوم در برابر آتش را پيدا كنند . ولى همان كار كوتاهشان اين فايده را داشت كه ايرانيان بعضى از رموز كار را از آنان آموختند و در توليد شيشهء محلى خود به كار بردند . 4 . بيش از همه هم مصادر امور صرف برپا كردن كارخانهء ريسندگى مطابق نمونه‌هاى اروپائى شد . ماشينهاى بخار و ساير دستگاهها را ناگزير بودند با رنج و مشقتى غير قابل وصف - يعنى اغلب با صرف قواى بدنى و با بسيج كليهء روستائيان در جاده‌هاى دور و دراز و غير قابل عبور - به محل نصب منتقل كنند ، بطورى كه مخارج اين لوازم و ماشينها كمتر از يك‌صد و پنجاه هزار تومان نشد . مقدارى نخ كه از چند كيلو تجاوز نمىكرد و به حضور شاه عرضه گرديد ، تنها حاصل و ثمرهء اين همه كوشش و زحمت و پولى بود كه در اين راه بهدر رفت و بس . 5 . كارخانهء تصفيهء قند همانطور كه در جائى ديگر گفتيم به علت آنكه توليدكنندگان از طرف دولت مجبور به تحويل رايگان شكر تصفيه نشده شدند ، متوقف ماند و كشتكاران بدين دليل از كشت نيشكر نيز صرف‌نظر كردند . پس از آنكه اين مبالغ هنگفت بدون نتيجه و هدف بهدر رفت سرانجام به حرف من گوش دادند و تعدادى از جوانان را به اروپا و آن هم در درجهء اول به فرانسه فرستادند تا در آنجا عملا رشته‌هاى مختلف صنعت را فراگيرند . هرگاه اينها به سلاح آگاهى لازم و واقعى مسلح شوند و به كشور بازگردند ، مىشود توقع داشت كه صنايع مملكت خود را پايه‌گذارى كنند هرچند كه تركيب حكومت و جمعا اوضاع و احوال حاكم بر دولت بيشتر در اين امر نقش ترمزكننده ايفا خواهد كرد تا تشويق‌كننده . استادان پيشه‌ور پراكنده‌اى كه در بازارها كار مىكنند عموما با فعاليت و پشتكار سرگرم كار خود هستند و حتى تعداد شبهائى هم كه به كار مىپردازند اندك نيست ؛ اما كوشش و تلاش آنها صرف تكميل پيشهء خود نمىشود و بيشتر منظورشان از اين همه تلاش تأمين معاش روزانه است . كار اينها به تقليد از مصنوعات اروپائى محدود مىشود بدون اينكه قوهء ابداع و اختراع خود را به كار اندازند . پس از مدتى شاگردى ، كه به ماه‌هاى معدودى محدود

--> ( 7 ) . برابر با قرون هفتم و هشتم ه . ق . - م .