مشرق‌زمين حنا مورد استعمال دارد بنابراين از اقلام مهم تجارتى و صادراتى بشمار مىرود . نيل در حوالى شوشتر و در عربستان ( خوزستان ) گرمسير مىرويد ولى با وجود اين ، محصول نيل اين نواحى به علت اينكه نمىدانند چگونه آن را عمل بياورند از جنس پست است . چون ايرانيها از پارچه‌هاى لباس كه به رنگ آبى يا سبز كمرنگ باشد خوششان مىآيد بنابراين محصول محدود داخلى نيل نمىتواند حوايج مملكتى را تأمين نمايد و به همين دليل هر سال مبالغ هنگفتى پول براى تحصيل جنس مرغوبتر آن به هندوستان سرازير مىشود . از برگ مسحوق گياه نيل‌رنگ يا وسمه بدست مىآيد و اين ماده را پس از حنا گذاشتن مو به سر مىمالند تا آن را مانند پر كلاغ سياه و شفاف كند . زعفران را به مقدار زياد در ناحيهء نائين « 27 » خراسان مىكارند . در سراسر ايران زعفران را عموما هم براى رنگ كردن و هم به عنوان ادويه در تهيهء پلو و نان به كار مىبرند . غير از گياهان رنگين كه ذكرشان گذشت البته از پوست انار و پسته ، الياف درخت بلوط و زرداب بلوط و بزغنج نيز در رنگرزى استفاده مىكنند . از گياهان ليف‌دار كه به كار تهيهء منسوجات مىآيد در وهلهء اول بايد از پنبه ياد كرد . درست است كه قدرى كتان در بارفروش مازندران به عمل مىآيد اما هم از نظر جنس و هم از نظر مقدار قابل ملاحظه نيست و نمىتوان آن را از محصولات مملكت شمرد . از ساقهء شاهدانه كه براى گرفتن حشيش آن را در باغچه‌هاى منازل مىكارند اليافى كه به كار پارچه‌بافى بخورد بدست نمىآيد . تمام ريسمانها و طنابها از پنبه ، موى شتر و بز تهيه و تابيده مىشود ؛ فقط آن‌طور كه به من گفتند در ساحل درياى خزر نوعى گياه از خانوادهء خربوزه و هندوانه به عمل مىآيد كه از الياف آن طناب مىسازند . كشت پنبه - البته كمتر از گونهء زردى كه الياف كوتاه و خشن دارد و بيشتر از نوع زيباى سفيد آن - به‌طور وسيع در اطراف اصفهان ، يزد ، شيراز ، آباده نزديك تخت جمشيد ، كاشان ، اورميه ، مازندران ، دامغان و سمنان رواج دارد . آن‌طور كه ظاهر است پنبهء بومى ايران كمتر از نوع امريكائى آن به گرما احتياج دارد و روىهم‌رفته مىتوان گفت كه از نظر طول الياف به پاى آن نمىرسد . بدين ترتيب مىبينيم بذر پنبهء امريكائى كه در مزارع ماوراء قفقاز ، نزديك لنكران كاشته‌اند ، هرچند كه به نحوى كاملا معقول از آن مراقبت مىكنند حد اكثر ، محصولى متوسط بدست مىدهد درحالىكه در مازندران كه تقريبا داراى آب و هوائى از همان نوع است محصول فراوانى از بهترين نوع پنبهء داخلى فراهم مىآيد . بالاترين درجهء گرما كه در اصفهان اندازه گرفته‌اند طبق گفتهء خليفهء ارامنه به من صد درجهء فارنهايت بوده است ، اما معمولا از 90 تا 92 درجه تجاوز نمىكند . اما در اروميه هم كه حرارتى بسيار كمتر دارد پنبه با حاصل بسيار خوب كشت مىشود و حتى در امين‌آباد كه از جمله مناطق ييلاقى يا سردسير بشمار است - هرچند در مناطق مرتفعتر هر سال

--> ( 27 ) . ظاهرا منظور قاين است . - م .