چنين نيست - تا مرحلهء رشد و رسيدن نمو مىكند . اصفهانيها پنبه را اوايل ارديبهشت مىكارند و در ابتدا آن را خوب آبيارى مىكنند اما كمى قبل از ظهور گل ميزان آب را به حد اعتدال تقليل مىدهند زيرا در غير اين صورت گياه به عوض گل و بستن قوزه ، بيشتر شاخ و برگ اضافى مىدهد . در سال 1859 « 28 » در بيست و پنجم مرداد مقدارى از پنبه‌ها را هنوز در گل ديدم ، درحالىكه قسمت ديگر در حال قوزه‌بستن بود ؛ هنگامى كه در بيست و چهارم آبان باز گذارم به اصفهان افتاد داشتند ته بساط محصول را برمىداشتند . بوتهء پنبه به ارتفاع 4 / 1 تا 5 / 1 پا مىرسيد و هريك بين بيست تا سى قوزه داشت . تا زمان حال همهء پنبه را در ايران با دست مىريسند و به همين دليل در اين اواخر ماشينهاى نخ‌ريسى ارزان قيمت انگليسى روز به روز بيشتر به ايران وارد مىشود . كتان و نان كينگ در اصفهان ، يزد و كاشان بافته مىشود . كرباس مخصوص خيمه را در عبادان ( آبادان ) ، سمنان ، دامغان و قم مىبافند ؛ كرباس در اين سالهاى اخير در هندوستان و روسيه خواستار بسيار يافته و به همين دليل بر قيمت آن به مقدار زياد افزوده شده است . براى تهيه و تقطير گلاب كه از طريق بوشهر به هندوستان فروخته مىشود باغهاى گل سرخ بسيار وسيع در شيراز ، قم و قمصر نزديك كاشان به همين منظور ايجاد كرده‌اند . ايرانيها از كار تهيهء عطر گل آگاهى ندارند ، هرچند كه گلاب آنها بوئى دل‌انگيز دارد و در سطح آن لايهء خيلى نازكى از روغن گل سرخ ديده مىشود . عرقهاى معطر ديگرى را براى مصارف محلى از بهارنارنج و ياس ( كه اغلب بخصوص در مازندران به صورت وحشى مىرويد ) تقطير مىكنند . در مازندران كشت نيشكر با حاصل فراوان رواج دارد . تا كمى قبل از اين ، محصول آن مهمتر و بيشتر هم بود . در همان جا دولت كارخانهء قندى طبق نمونه‌هاى اروپائى تأسيس كرد و حاكم كشتكاران را وادار و مجبور ساخت محصول خود را بلاعوض به كارخانه تحويل دهند . طبيعى است كه چنين كارى تقليل مشهود محصول را در پى داشت . تصفيه‌خانه‌هائى در يزد و اصفهان وجود دارد كه قند نيمه‌كاره را با كمك سفيدهء تخم‌مرغ به صورت محصول خوب قابل مصرف درمىآورند . همانطور كه قبلا ذكر كرديم قسمتى از مردم تهيدست‌تر به جاى قند از شيرهء انگور و شيرهء خربوزه ، توت و عسل استفاده مىكنند . چغندر وحشى هم نادر نيست و در آزمايشهائى كه من با تخم چغندر اروپائى كردم به اين نتيجه رسيدم كه زمين براى كشت آن عالى است ، منتها اينكه تاكنون به اين مطلب عطف توجهى نشده است . دربارهء گياهان مخدر و كشت و مورد استعمال آن ، فصل هشتم قسمت دوم اين كتاب مطالب مفصلى در بر دارد . اينكه جلگهء مرتفع ايران در اعصار قديم پوشيده از جنگل بوده مطلبى است قابل ترديد ، اما به‌طور مسلم مىتوان گفت كه در دامنه‌هاى كوههائى كه

--> ( 28 ) . برابر با 1276 ه . ق . - م .