احوال مشرق‌زمين اختيار شده است ، زيرا ملكه هرگز نمىتواند در انظار عموم ظاهر شود و بخصوص به گردشهاى دور برود ) ، فيل ، اسب ، فرزين ، پياده است . اصطلاح شاه مات هم رواج دارد ( بايد دانست كه در اين عبارت لفظ مات با كلمهء مات عربى كه به معنى مرگ‌ومير است ، ربطى ندارد ، بلكه كلمه‌اى است فارسى و شبيه به Matt آلمانى به معنى بدون هيجان و از نظر روحى فرسوده ) . شطرنج در طبقات مرفه‌تر بسيار مورد علاقه است ولى با دقت و مطالعه‌اى كمتر از اروپا بازى مىشود ، هرچند كه قواعد بازى آن تفاوتى ندارد . جوانان طبقهء پائين اغلب به انگشت‌بازى « 9 » مىپردازند . بازى ديگرى كه بر مبناى احاطه به اشعار كلاسيك ايجاد شده آن است كه يكى شعرى را مىخواند و ديگرى بايد بلافاصله شعر ديگرى را از بر بگويد كه اول آن با حرفى شروع بشود كه آخر بيت قبلى به آن ختم شده است ( مشاعره ) . يك‌بار ناظر چنين مسابقه‌اى بودم كه بيش از يك ساعت به طول انجاميد تا اينكه يكى از دو حريف از يافتن بيت لازم اظهار عجز كرد . نهى از رباخوارى فقط ممكن است در جوامع شبانى مورد رعايت قرار گيرد نه نزد قوم تجارت‌پيشه‌اى مانند ايرانيان . به همين دليل كلا آن را ناديده مىگيرند . نرخ قانونى تنزيل دوازده درصد است ؛ اما در مورد مخارج بىبندوبار كه مثلا در اثر عروسيهاى پرخرج ، مهمانيها ، تشريفات ماه رمضان « 10 » ، تجمل‌پرستى طبقات بالا و جلال و جبروت بىاندازهء مورد علاقهء زنان كه از هر حدى فراتر مىرود پيش مىآيد ، همچنين به هنگام پيدا شدن احتياج فورى به مبالغ هنگفت تا بتوان با رشوه دادن شكايت طرف دعوا را باطل كرد يا بتوان مقامى را خريد ، ديگر هرگاه به نرخهاى بسيار بالاترى مثلا هشتاد درصد پول به نزول گرفته شود آن هم با ربح مركب مطلب نبايد مورد حيرت شود . از اينها گذشته در نظر بايد داشت كه به زحمت در ايران كسى را مىتوان يافت كه قرض‌دار يا طلبكار نباشد ؛ حتى روحانىنمايان با وساطت دلالان پول به نرخ بالا نزول مىدهند . وضع و حال درويشى يعنى عدم تعلق با اين كلمات بيان مىشود : « نه قرض دارم نه طلب . » به‌هرحال تعداد اين خوشبختها از قرار بايد فوق العاده اندك باشد . اعتقاد به سحر و جادو و فال به آن اندازه كه در قرون وسطى در اروپا رواج داشت در اينجا معمول نيست . شنيدم كه بعضى از افراد مىگويند به آنها تهمت مراوده با ديو و جن زده‌اند ، اما هرگز شنيده نشده كه كسى از اين بابت مورد تعقيب و آزار قرار گرفته باشد . مثل بقيهء كشورها در اينجا هم زنانند كه بيشتر به خرافات اعتقاد دارند ، بخصوص در مطالب مربوط به عشق و باردارى و همچنين در باب بيمارى و مرگ‌ومير فرزندانشان ؛ به چشم

--> ( 9 ) . دو نفر به بازى مىپردازند . يكى از آنها به سرعت دستها را با تعداد معينى از انگشتان پيش مىآورد و باز دستها را پنهان مىكند . طرف مقابل بايد تعداد انگشتان را به درستى بگويد تا در بازى برنده باشد . ( 10 ) . قبلا صحبت از اين شد كه به چه دليل مخارج مردم در ماه رمضان بيش از حد عادى است . - م .